Leve de vesting Brielle

Gevelsteen “Een Schokker…”

Coppelstockstraat (achterzijde Voorstraat 117)

“Een Schokker voor Den Briel geswigt heeft hier dit bouwsel opgerigt” – 1995

Familie Schokker die geruime tijd gewoond heeft in Voorstraat 117 hebben in 1995 aan de achterzijde van hun tuin een gebouwtje opgetrokken en daar een originele, moderne, zelfontworpen en gemaakte gevelsteen in geplaatst.

Uit de tekst blijkt dat zij Brielle wel zagen zitten en zijn er uiteindelijk voor ‘geszwigt’.

De zeilboot is een “Schokker”, een vissersboot oorspronkelijk van het eiland Schokland, maar later door heel Nederland gebruikt.
Opvallend is de aparte zeilvoering. Ook laat de gevelsteen de skyline van Brielle zien w.o. de Catharijnekerk en de molen Het Vliegend Hert.

Foto situatie achterzijde Voorstraat 117 in 1961 uit het Streekarchief:

Situatie nu:

Naar de overzichtskaart met alle Brielse Gevelstenen >

Werk aan de vestingwerken in Oktober

Soms lopen zaken heel anders dan gepland. En dit was het geval in oktober; door het weer werden we gedwongen binnen te werken.

Daarom is in het kruitmagazijn veel werk verricht. Het metselwerk is op een muur na klaar. Omdat het nieuwe stenen zijn moeten deze nog wel verouderd worden. Wat stof van de grond met water en de muur ziet er heel anders uit. Door het slechte weer is ook de voeger aan het werk gegaan. Het maakt het af door een dagvoeg aan te brengen. En dat kunnen wij niet want dit is vakwerk. 

Ook is er hout gebracht voor de twee deuren in het Kruitmagazijn en Azobe voor twee kopschotten bij de affuiten. Een kopschot is voor een kanon op Bastion VII, waarvoor de affuiten bijna klaar zijn. Het andere zal t.z.t. gebruikt worden op Bastion VIII.

Door het weer ligt het stucwerk van de vleermuisbunker op Bastion VII stil. Het grootste deel van de muur moet (met een dikke laag) opnieuw gestukt worden. 

De laatste hand wordt gelegd aan de twee affuiten voor bastion VII. 

Natuurlijk regende het weer toen de affuiten geplaatst moesten worden. Bovendien kwam de kraan door pech later dan gepland. Dus maar wachten. 

Maar uiteindelijk konden we aan de slag. Bij een affuit is het kopschot geplaatst  en de babettes neergelegd en daarop weer de affuiten. Nu kwam nog de lastigste klus, de kanonnen weer op de affuiten leggen. Zeker als er bomen in de weg staan. 

Maar uiteindelijk  is het gelukt. 

Gevelsteen ‘Het is alles voor een ander’

Aan het Sint Catharijnehof zit een steen in de muur achter de vroegere Latijnse school Venkelstraat 4A – 4C.  De tekst luidt: “Het is alles voor een ander”.

De geschiedenis van deze steen is ons (de werkgroep Gevelstenen van het Erfgoedgilde Den Briel) ter beschikking gesteld door Dhr. Heijmans uit Hellevoetsluis en gaat als volgt:

‘Aan Voorstraat 61 links naast het pand van de voormalige drukkerij Brielle woonde een aannemer, Veenenbos. Deze man werkte, zoals gewoonlijk voor en bij iedereen, maar zijn eigen huis……je kent het. Zijn vrouw werd dat zat en gaf hem voor zijn verjaardag de betreffende steen (rond 1880). Veenenbos vond het kennelijk niet zo’n geweldig idee en de steen belandde in de tuin.

Toen de drukkerij van Drukkerij Brielle gebouwd werd (aan de Vrouwenhoflaan), mocht mijn vader samen met mijn oudere broers de beukenboom die daar stond rooien voor brandhout (zeer welkom in ons arme gezin). Bij het rooien kwam de steen weer tevoorschijn.

De steen is uiteindelijk terechtgekomen bij Gemeentewerken dat geruime tijd gehuisvest was in de voormalige Latijnse school en is in de muur geplaatst omdat de toenmalige directeur J. de Carpentier dit als lijfspreuk gebruikte.

Hij hoort daar dus niet, hij hoort in een muur van de voormalige drukkerij van Drukkerij Brielle aan de Vrouwenhoflaan.’

Huidige situatie:

Naar de overzichtskaart met alle Brielse Gevelstenen >

Gevelsteen ‘Wellerondom 6’

Rond 1862 werd dit huis bewoond door M (Mathijs) A (Anthonie) Kriens die van beroep metselaar in Brielle was. Om dit kenbaar te maken heeft hij enige gereedschappen die hij voor zijn beroep gebruikte, een schietlood, waterpas, meetlat en troffel afgebeeld in een gestuct  reliëf boven zijn voordeur. Aan weerszijden van het reliëf is zijn naam en beroep vermeld.  

Gevelsteen in 1910:

Naar de overzichtskaart met alle Brielse gevelstenen >

Werk aan de vesting, zomer 2019

Ondanks dat de werkgroep altijd een aantal weken “vakantie” neemt, is deze zomer toch aan een project doorgewerkt. Dit de kleine witte kazemat achter het grote gebouw op Bastion VII. De bedoeling is om hier een verblijfplaats voor vleermuizen van te maken.

Maar daarvoor moest het eerst opengebroken worden. 

De binnenkant was versierd met oude graffiti. Maar hier zullen de vleermuizen geen last van hebben.

Het stucwerk aan de buitenkant ziet er slecht uit en zit los. Ook is in de loop der jaren de grond aan de buitenkant hoger dan de vloer.

De grond is gedeeltelijk afgegraven zodat er een stoep met afvoer aangelegd kan worden. Deze grond is teruggebracht op de bovenkant van het gebouw. 

Het stuukwerk is zo slecht dat besloten is om alle los zittende stukken te verwijderen. En daarom maar een steiger gebouwd. Deze is toch nodig voor het stuken.

Omdat er nu toch een kraan was hebben we besloten de kanonnen van de oude affuiten te halen en af te voeren. De kanonnen zijn ontroest en met speciale zwarte verf geschilderd. We hebben al twee babettes klaar liggen en de twee nieuwe affuiten moeten allen nog afgewerkt worden. 

Het gebouw zal weer deuren krijgen met twee invlieg openingen voor de vleermuizen. De binnenkant wordt ingericht met stukken hout waaraan de vleermuizen kunnen hangen.

Werkgroep kanonnen en affuiten
Sander van ‘t Verlaat

Bastion VIII en Kruitmagazijn open tijdens Open Monumentendag!

Breng op zaterdag 14 september 2019, tijdens Open Monumentendag Brielle, een bezoek aan Bastion VIII en het Kruitmagazijn in de courtine tussen bastion VI en VII. Leden van de werkgroep kanonnen en affuiten (Erfgoedgilde Den Briel) leiden u graag rond in de ruimtes en de rondgang van het (kruit)magazijn op Bastion VIII. Ook laten zij u graag zien hoe ver de restauratie van de binnenkant van het kruitmagazijn in de courtine is gevorderd.

De werkgroep heeft een informatieblad gemaakt over de Brielse vesting en speciaal deze bastions. Deze is verkrijgbaar op de dag in het Museum en bij de verschillende bastions.

Kruitmagazijn in de Courtine

Bastion VIII, met rondgang:

Werkgroep bezoekt deel van de zuiderwaterlinie

Elk jaar brengt de werkgroep Kanonnen en Affuiten een werkbezoek aan een vesting e.d. om ideeën op te doen. Dit jaar werden twee forten van de Zuiderwaterlinie en de restanten van de vesting Bergen op Zoom bezocht.

Eerst hebben we het fort Henricus bezocht. Er konden wel 450 soldaten in Fort Henricus in Steenbergen. Met 11,5 hectare was deze Hendrik een van de grootste forten in het Zuidwesten van de Republiek der Nederlanden! Onlangs werd Fort Henricus opgeknapt.

Het was nog wat kaal na de recente restauratie, maar is was wel een prachtige uitkijktoren met doorgang door de wal gebouwd. Het lijkt beton, maar is van hout.

Zie ook https://www.zuiderwaterlinie.nl/11-vestingsteden/forten-in-nederland/fort-henricus

Daarna op weg naar Fort de Roovere in Halsteren en vlak bij Bergen op Zoom. Dit fort was een extra verdediging voor Bergen op Zoom. 

Zie ook https://www.zuiderwaterlinie.nl/11-vestingsteden/forten-in-nederland/fort-roovere

Ook dit fort is geheel gerestaureerd en heeft een tweetal beroemde kunstwerken. Allereerst de Mozesbrug; een goede naam want je loopt al het ware door het water.

En dan is er de Pompejus toren, een uitkijktoren annex tribune voor openluchttheater. Een heel bijzonder bouwwerk met prachtig uitzicht over de omgeving.

Meer informatie vind je via deze link >

Daarna op weg naar Bergen op Zoom. in 1697 om precies te zijn, moest vestingbouwer Menno van Coehoorn constateren dat de vestingwerken van Bergen op Zoom in desolate staat verkeerden. Hij begrootte de herstel- en verbeterkosten op 2,6 miljoen gulden (dat zou nu ruim 21,5 miljoen euro zijn). Uiteindelijk werd het een van zijn beste ontwerpen. Helaas is het grootste deel na 1868 afgebroken. Wat rest is het Ravelijn op den zoom.

Zie ook: https://www.bhic.nl/ontdekken/verhalen/voetbrug-naar-het-ravelijn

Toch was het heel interessant, omdat in tegenstelling tot onze ravelijnen hier kelders waren voor kanonnen (3 stuks) en musketten.

Ook hier een nieuwe toevoeging, namelijk een drijvende brug. 

Als laatste de Gevangenpoort. Dit is de enige bewaard gebleven middeleeuwse stadspoort van Bergen op Zoom. Het is zelfs één van de oudste nog bestaande stadspoorten in Nederland.

De poort is gebouwd rond 1350 als onderdeel van een stenen vestingmuur met gracht. Door uitbreiding van de vesting in 1484 komt de poort binnen de muren van de stad te liggen en verliest ze haar functie als toegangspoort en verdedigingswerk. Ondertussen is de poort al enige tijd een gevangenis, waardoor ze bespaard blijft van de sloop. Tot ongeveer 1925 wordt de poort nog als gevangenis gebruikt.

Een heel interessant bezoek.

Werkgroep kanonnen en Affuiten
Sander van ‘t Verlaat

Werk aan de vesting; juni 2019

Door Sander van ’t Verlaat – Werkgroep Kanonnen & Affuiten van het Erfgoedgilde Den Briel

Met alle aanwezige krachten worden buiten-karweien aangepakt. Bij Bastion 7,5 moet de muur gedeeltelijk geschuurd worden en geverfd. Ook de ezelsrug wordt weer zwart.

Vorig jaar is de windvaan op de vlaggenmast eraf gestormd. Nu is er een gemaakt van dunne staalplaat en de is met bladgoud mooi gemaakt. Knappe storm die deze vaan kapotmaakt.

Het metselwerk aan de binnenkant van het kruitmagazijn in de Courtine vordert gestaag. Daarom maakt de deurpost geplaatst worden. Maar eerst nog even pas maken.

Bastion VII is het enige bastion waar nog niet is gewerkt. Achter de grote kazemat staan nog een kleine dichtgemetselde opslag. Deze gaan we deze zomer openbreken en geschikt maken als slaap/overwinterplaats voor vleermuizen.

Maar eerst moeten hier nog twee affuiten vervangen worden. De oude affuiten zijn weggehaald en de kanonnen zijn er tijdelijk naast gelegd met de onderkant naar boven. Deze zijn nu al geschuurd en met een special roestbindende verf zwart geschilderd.

Stuur ons je mooiste foto van schapen op de wallen!

Op vrijdag 6 juni 2019 stelden we op facebook de volgende vraag: ‘Hou je ook zo van de Brielse vestingwerken? Dan loop je er vast vaak, geniet je van de grazende schapen en heb je vast ook wel eens een leuk kiekje van ze gemaakt. … Stuur ons je mooiste schapenfoto!’

We ontvingen vier leuke foto’s als reactie op het facebookbericht:

Chloé Estelle

***

Bonny Assenberg van Eijsden: ‘Ontsnapt schaap ?’

***

Georgette Deur Nootenboom

*** 

Marcel Bekker

*** 

En last, but not least een zeer creatief verzonnen schaap:

René Hoorn

Heb jij ook mooie ‘Brielse wallen-schapenfoto’s’ die hier bij horen te staan, stuur ze ons dan via info@levedevestingbrielle.nl 

Werk aan de vesting in mei

Deze maand is er weer gewerkt aan de binnenkant van het kruitmagazijn in de courtine.

Meestal is het plaatsen van een nieuwe affuit een fluitje van een cent. Maar bij het kanon op Bastion III (achter de melkmeid) bleek dit niet zo simpel, dachten wij. Want het kanon staat relatief hoog en ver vanaf het vlakke stuk grond. Dus dachten wij dat er een zwaardere kraan nodig zou zijn. Gelukkig zijn er ook kleinere kranen op rupsen die “gewoon” over de wal kunnen rijden, achter het kazemat langs, zonder eraf te vallen.

Al met al was het nog een hele operatie, want ook de oude balken waar het affuit op stond moest weggehaald worden en vervangen door een stelconplaat. Maar het is allemaal gelukt.

Deze zomer zullen we ook gaas spannen om het kanon zodat de schapen er niet meer bij kunnen.

Foto’s en verslag:
Sander van ’t Verlaat
Werkgroep Kanonnen en Affuiten
Erfgoedgilde Den Briel

Spelen op het Noorderbolwerk

Door Rens van Adrighem

Het grootste deel van mijn jeugd bracht ik door op de wallen. Vooral op het Noorderbolwerk, bij de restanten van de Noordpoort. Als je daar kwam klom je bijna altijd als eerste het Bastion IX op.

Monument van de Noordpoort

In Noordelijke richting had je daar een prachtig uitzicht op het eiland Rozenburg en zag je de boerderijen en de kerk van Maassluis. Iets Oostelijker zie je ook nu nog de Prikkevest met het Ravelijn. Toen had Kraaieveld daar zijn schapen lopen en lagen er wat boten. Onder andere een doorgezaagde halve eiken roeiboot die ik mocht hebben en daar jaren plezier van heb gehad. Bij helder weer zag je vanaf de bunker ook de schoorstenen van de raffinaderijen bij Pernis en zelfs Rotterdam. 

In Westelijke richting de groene Brielse Maaskant en het Stenen Baak. Ook daar gingen we vaak op de fiets via de Bollaarsdijk naartoe om te spelen. 

In Zuidelijke richting keek je uit over ‘de Briel’, zo noemde je ’t Brieltje. Op de voorgrond, net door het houten hek dat de wallen ’s nachts afsloot van de Dijkstraat, waren de loodsen van visboer Jordens, drankenhandel Hartensveld en de halfronde loods van Pauw van Adrighem de olieboer. Daarnaast was een grote bunker in de wallen met twee grote gewelfde ruimten. Verliefde stelletjes deden daar wel eens ‘stoute’ dingen. Ook staken we daarbinnen wel  eens autobanden in de fik, wat enorm veel zwarte rook veroorzaakte, en er voor zorgde dat we zelf een uur in de wind stonken. 

Tegenover de bunker stonden de stallen van Kriensen. Daar klommen we door een aantal dakpannen weg te halen op de hooizolder waar we hutten bouwden. Dat was wel link, want daaronder kwam Toon Kriensen bieten malen voor de koeien en hij mocht je natuurlijk niet horen, want dan zouden de rapen gaar zijn. 

Ook was daar de timmerwerkplaats van Henk Steenbergen, waar ik al vrij jong het zaagsel uit de machines haalde en in jutte zakken deed. Van lieverlee mocht ik steeds meer doen, met de machines werken en klussen doen en mee op karwij gaan. 

Naast de timmerwerkplaats stonde twee woningen van Toon Kriensen. Daar wilde hij zijn personeel in huisvesten. Dat mocht hij niet van de gemeente en toen heeft hij aan de voorgevels alle kozijnen, ramen en deuren in de koolteer gezet. Toen wilde er uiteraard niemand in. 

Daarnaast was de brandweer kazerne. Als de sirene ging die op de stadsschuur stond en op het stadhuis aan de Markt, ging ik als de wiedeweerga naar de kazerne om op te vangen waar de brand was en was er dan eerder dan de brandweer.

Daar tegenover was de stadsschuur. Daar woonde in de woning de familie Edelman met hun zoon Jan. Edelman botte fuiken en had jachthonden. Het was voor ons bijzonder dat hij tabak pruimde, wat hij van tijd tot tijd uitspuugde. Bij de schuur maakten we wel eens een praatje met de putjesscheppers, Janus van der Berg, Gofy Verdoorn en Bertus Mollenbrok. Met een soort lange pollepel schepten ze de rioolputten in de straten leeg en schepten de paardenstront van de straat, achter gelaten door de groente boeren Lobs, Nobel, Heindijk, de Bo en de knol van Spoon . Dat gooide ze in de groengeverfde stalen handkar met ronde bovenkant en die loste ze dan weer op de stadswerf. Omdat ze overal in Den Briel kwamen, hadden ze altijd de laatste nieuwtjes/roddels. Een beroep dat we nu niet meer kennen.

Op het terrein rond de stadsschuur bouwden we ook hutten tussen de daar opgestapelde stenen. Ook stond daar de visafval ton van de Brielse visboeren. Oh, wat kon dat stinken! Er werd ook altijd hout verbrand, en wij maakten er een sport van stukjes asbest in het vuur te gooien wat enorme knallen veroorzaakte.

Bij de opgegraven funderingen van de Noordpoort, was ook een stuk stadsmuur opgemetseld, waar we opklommen. Tussen de funderingen vonden we vaak hagedissen. Uit een aquarium haalden we de voorruit en vervingen die door muggengaas en daar deden we de hagedissen dan in. Izak Quak uit de Kaaistraat raadpleegden we hoe we de hagedissen moesten verzorgen. ,,Nooit aan zijn staart komen, want dan breekt hij af. Die laat hij los als hij zich bedreigd voelt’’, was het advies van meneer Quak. 

Op het Noorderbolwerk kon je altijd heerlijk vliegeren. Vliegers maakte ik altijd zelf. Bij Steenbergen versierde ik dan wat latjes en bij van der Linden in de Voorstraat kon je de mooiste kleuren vliegerpapier en vliegertouw kopen. Op een dag was ik met Jac. Lobs uit de Dijkstraat op het Bastion aan het vliegeren. Ik had een vlieger van wel twee meter groot gemaakt en die moesten we omdat het nogal hard woei, de staart verzwaren met een IJssel steentje. Toen de vlieger boven de prikkevest hing, brak het vliegertouw en belandde de vlieger op het Ravelijn. Er was niets meer van over.  Op het bolwerk waren ook op verschillende plaatsen nog schuttersputjes uit de Tweede Wereldoorlog. We speelden vaak soldaatje en kon je daar met z’n tweeën in. 

In 1959 plaatste ik kort voor 1 april bij de Noordpoort een stellingpaal met daarin een kraaiennest met een afbeelding van een Watergeus met verrekijker, en een ra met een bruin gordijn als zeil.

Dat jaar ben ik ook voor het eerst gaan kalken. Mijn oma had toen als een van de eersten in Den Briel televisie en daar zag ik dat tijdens de Tour de France er op de straten gekalkt was. Ik begaf me op de vroege morgen van 1 april de straat op met een pot kalk en kwast en schreef toen vóór de Julianabrug de tekst: 1 april kikker in je bil. Dat kalken in de nacht voor 1 april is een blijvende traditie geworden. 

Wij houden van ons Brieltje, dat door zijn groen omkranst,

Haast als een klein juweeltje de vreemdeling tegen glanst.

En waar wij mogen dwalen, te water of te land,

Dat klein maar dapper Brieltje, blijft in ons hart geplant.

Dit zijn de woorden van Johan Been, die bij ons als jonge Briellenaren voor altijd in ons hart en onze ziel gegrift zijn. De groen omkranste wallen, met de daar bovenuit stekende Brielse dom, waardoor je geen horloge nodig hebt, geven ons tot op de dag van vandaag het beschermende, vertrouwde thuisgevoel. Een gevoel dat ondanks dat ik al 36 jaar mijn leven in Spanje leef, bij elk bezoek aan mijn geboortestadje komt bovendrijven.

Groet, Rens

“De 4 Gecroonde Ambachslien”

Weinig Brielse gevelstenen zijn zo kleurrijk als die van Maarland Nz 43. Vier mannen in wonderlijke kleding trekken de aandacht en vragen om toelichting.

In het pand Maarland Nz 43 bevindt zich een prachtige gevelsteen die vier gekroonde ambachtslieden verbeeldt. Het is een 20e-eeuwse replica van een 16e-eeuwse steen. 

In hoog reliëf zijn vier mannen afgebeeld met elk het attribuut in de hand dat bij zijn ambacht hoort. De figuren zijn kleurrijk beschilderd tegen een licht crème achtergrond. Van links naar rechts zien we de architect met een steekpasser, de timmerman met een winkelhaak en een rol perkament, de steenhouwer met hamer en beitel en de metselaar met troffel en waterpas. De kleding doet wat gefantaseerd aan, als afkomstig uit een ver land, de mannen dragen rokken en grote mantels. Daarmee doen zij enigszins aan Romeinen denken, maar hun hoeden, snorren en baarden doen dat veel minder. De hoeden zijn bovendien getooid met kronen. In zwarte letters staat in een redelijk modern en onbeholpen schrift te lezen: de 4 Gecroonde Ambachslien.

Toen begin jaren twintig het huis leeg stond is hij eruit gehaald (gestolen?) en ‘via via’ terecht gekomen bij een antiquair in Nijkerk. Deze bood hem het Trompmuseum aan voor f 125,-. Het bestuur van het museum ging op het aanbod in en metselde de steen in de muur van de binnenplaats achter het stadhuis. De ‘tand des tijds’ knaagt overal aan en dus ook aan de ‘De 4 Gecroonde Ambachslien’. Het gemeentebestuur van Brielle besloot in 1985 hem te laten restaureren en in het jaar daarop onthulde burgemeester De Ronde de ‘herboren’ gevelsteen.

De bewoonster van Maarland Nz 43 raakte gecharmeerd van de steen en diens historie en liet in hetzelfde jaar een replica in de gevel van haar huis plaatsen. In november onthulde architect Jan Walraad de steen.

Situatie 1960:

Situatie nu:

Naar de overzichtskaart met álle gedocumenteerde Brielse gevelstenen >

Werk aan de vestingwerken: Maart

In februari en maart is gemetseld aan de spouwmuren van het Kruitmagazijn in de courtine. Gedeeltelijk worden oude, gebikte ijsselsteentjes gebruikt en de buitenkant is van nieuwe stenen. Het is nauwkeurig werk, vooral met de drie schuine delen bij de raamopeningen.

Klik op het pijltje om de video te bekijken:

In maart is verder gewerkt aan de twee affuiten. Hoewel we nu al heel wat ervaring hebben, kost het maken dit keer meer tijd. De eiken balken zijn na het drogen flink krom getrokken.

1 April nadert en er werd ook nog wat geklust voor de vereniging.

En het klusproject van Koos gaat door. Per deur moeten er 540 verbindingen met koperdraad omwikkeld worden. Gelukkig hoeft hij het niet alleen te doen. Het werk vordert gestaag. Gelukkig zijn het maar twee deuren!

Onze “wielenploeg” heeft de laatste hand gelegd aan de wielen voor de twee affuiten.

En zie zien de affuiten er nu uit. Een is al bijna klaar.

Werkgroep Kanonnen en Affuiten, Sander van ’t Verlaat

Werk aan de Vesting: februari 2019

Het werk aan de rondgang van bastion VII ligt even stil, maar alle luiken zijn gerepareerd en geverfd. Nu nog een aantal ramen met messing randen schoonmaken.

In het Kruitmagazijn is hard gewerkt. De nieuwe spouwmuur bestaat uit oude, gebikte IJsselsteentjes aan de binnenkant en nieuwe stenen aan de buitenkant. De kleur zal nog worden aangepast aan de oude stenen. 

De schuine zijkanten bij de ramen waren nog een uitdaging, maar het resultaat mag er zijn. De muur aan raam/deurkant is bijna klaar. Overigens wordt het deel bij de linker deur (van binnenuit gezien) in oude staat gelaten. Zo zal duidelijk te zien zijn in welke staat het bastion was. 

Koos Steentjes heeft een “eigen project” n.l. het maken van twee binnendeuren voor het kruitmagazijn. Het raam werk bestaat uit messing staven die allemaal op maat gemaakt moeten worden en in geboorde gaten worden gestoken. Een hele klus en dan moeten de staven nog onderling verbonden worden met draad. 

Ondertussen gaat de “core business” gewoon door; het maken van affuiten. Dus weer veel schaafwerk en natuurlijk weer wielen maken. 

Sander van ’t Verlaat
Werkgroep Kanonnen & Affuiten
Erfgoedgilde Den Briel

Gevelsteen: Dijkstraat 25

Dijkstraat 25 “Anno 2005”

De gevelsteen in de voorgevel van deze in 2005 gebouwde woningen laat zien hoe de Watergeuzen in 1572 via de hier afgebeelde Noordpoort Den Briel innamen door de poort met een scheepsmast te “rammeien”. De schepen van de Watergeuzen zijn achter de poort zichtbaar:

Deze poort gaf de stad toegang vanuit het “Oosterland” en heeft tot de afbraak in 1619 gestaan aan het einde van de Dijkstraat. Tijdens de in 1975 uitgevoerde restauratie van de wallen zijn de contouren van de poort zichtbaar gemaakt door de aangetroffen funderingsrestanten tot net boven het maaiveld op te metselen, waarin de gedenkstenen toen ook zijn opgenomen.

De Poort is in 1625 herplaatst aan het einde van het Maarland en is in 1761 vervangen door de Waterpoort. Deze poort is in 1894 mede door toename van het verkeer gesloopt.

Op de plaats waar nu de woningen staan in de Dijkstraat was tot 1909 een gasfabriek gevestigd waarvan de gebouwen tot 1960 gedeeltelijk dienst hebben gedaan als stadswerf.

Situatie nu:

Kijk voor alle gevelstenen op de speciale overzichtskaart.

Expositie Geuzenschip in Oudheidkamer

Het Brielse geuzenschip de Prince Admireal is in 2019 precies 40 jaar in de vaart.

In de oudheidkamer, op Bastion 2 in de vesting, is tijdens de openingstijden van het Kruithuis een kleine expositie te zien over het schip door de jaren heen. Van de bouw tot heden. Er zijn foto’s, krantenknipsels en archiefstukken.

Het kruithuis is geopend in het weekend van 1 april tot en met eind oktober. Op zaterdag van 11.00 tot 16.00 uur en op zondag van 12.00 tot 16.00 uur.

Gevelsteen Langestraat 36

Opschrift: ANNO 1565 IN AUGUSTO IS DIE WERC GEMAECKT

Deze gevelsteen die Jan van Duvenvoorde in 1565 heeft laten aanbrengen in de toenmalige poort naar de Hof van Voorne laat de wapens zien van hem en zijn vrouw met de familienaam Kerckwerve.
De gevelsteen is op een latere datum geplaatst in de gevel van dit huis wat bekend staat als het huis van Jan van Duvenvoorde.

Tijdens de restauratie van het huis in de jaren zeventig van de vorige eeuw zijn kleuren gebruikt zoals te zien is op foto A. Waarop de toen gebruikte kleuren waren gebaseerd valt helaas niet te achterhalen.

Als we foto B bekijken zien we duidelijk ten opzichte van foto A volledig afwijkende kleuren:

Foto A: 2009

Foto B: 2019

De huidige bewoner/eigenaar heeft na overleg met het Centraal Bureau voor Genealogie de huidige kleuren gebruikt in overeenstemming met beschrijving zoals aangegeven in de heraldische database:

Situatie c.a. 1960:

Situatie nu:

Bekijk de overzichtskaart van alle Brielse gevelstenen >

Werk aan de vesting – januari

Foto-verslag van de werkzaamheden van de werkgroep Kanonnen en Affuiten van het Erfgoedgilde Den Briel

In december, net voor ons reces, is het eikenhout voor drie affuiten gebracht. We gaan in totaal nog 5 affuiten bouwen, waarvan een reserve. Deze affuiten vervangen de oude op Bastion VII, er komt een nieuwe op Bastion VIII en er komt een kanon op een nieuw te maken plaats aan de Batterijweg, tegenover het kanon aan de andere kant van de haveningang. 

We hebben 1 affuit gerenoveerd, inclusief de wielen. Dit was meer werk dan we dachten want er zijn nieuwe stukken hout ingezet. Maar nu is hij klaar en wordt naar Bastion II gebracht, samen met een babette. 

We hebben de laatste maanden oude IJsselstenen gebikt. Deze zijn voor het Kruitmagazijn. 

In januari zijn we begonnen met de bouw van twee affuiten. De assen waren al klaar. Dus eerst hout schaven en daarna de “chassisbalken” die erover heen komen pas maken.

En dan op de juiste afstand leggen d.m.v. een mal. Helaas bleek de mal (niet meer) te kloppen. Dus dan maar meten. Daarna konden de tussenstukken op maat gezaagd worden. 

Koos heeft een eigen speciaal project. Het maken van de deuren voor het Kruitmagazijn. Dit betekent veel freeswerk. En boren van de gaten voor de messing stangen. Hoe het wordt ziet u de komende maanden. 

Foto’s en tekst Sander van ‘t Verlaat

Gevelsteen ‘Twee nonnen’

Van Sleenstraat 21.

Een steen die behoorlijk onopvallend aanwezig is.
Nieuw geplaatst in 1995.

Twee nonnen staan onder het Kloosterpoortje van het voormalige Brigittenklooster onder een appelboom die herinnert aan een heerlijke boomgaard achter het poortje. De boomgaard moest in 1950 gerooid worden om plaats te maken voor een schoolgebouw (in 2015 weer afgebroken voor nieuwbouw appartementen/huizen). De kleine huisjes op de achtergrond op de gevelsteen geven de nieuwbouw aan in de Burg. van Sleenstraat.

Het huidige Brigittepoortje aan de voet van de St. Catharijnekerk herinnert nog aan het vroegere Brielse kloosterleven.

Nadat het klooster in 1492 in Rugge (buiten de wallen) afbrandde, werd in 1495 het klooster weer opgebouwd binnen de wallen. De nonnen verlieten Brielle in 1547 waarna het kleine klooster werd afgebroken.

Naar kaart met alle gevelstenen >

Gevelsteen ‘De Vale Hen’ 1675

Turfkade 23 Het oorspronkelijke huis ‘De Vale Hen’ stond in de Nobelstraat met als eerste vermelding 1577.
Dit huis had geen gevelsteen.

Bij het huis behoorde een groot perceel waarop aan de Turfkade een aantal pakhuizen werden gebouwd.

In de archieven van 1793 wordt een van de pakhuizen aangeduid als ‘De Vale Henne’ en is voorzien van een fraaie gevelsteen.

De gevelsteen rechts is de huidige. Hieronder een foto van de gevelsteen vóór restauratie (1994).

Foto circa 1911 (zie pijl, klik op de foto voor een vergroting):

Foto huidige situatie, zie pijl:

Naar de overzichtskaart van alle Brielse Gevelstenen >

Gevelsteen Merula (wees)huis.

Catharijnehof 8

Deze gevelsteen, nu in de voorgevel, heeft tot omstreeks 1850  boven de toegangspoort in de muur van het voorplein gezeten waar nu een hekwerk staat.

Onder de steen was het volgende onderschrift aangebracht:

Wij weeskens ootmoedig

die van ons ouders goedig

troostloos zijn verlaten

Gij vromen voorspoedig

zijt ons toch behoedig

uit liefde t’onser bate

Na de sloop van de muur is de gevelsteen geplaatst in de achtergevel van dit voormalige weeshuis en is tijdens de laatste restauratie verplaatst naar de voorgevel. Het onderschrift is niet meer aangebracht.

De historie van dit weeshuis gaat terug tot in de 16^e eeuw toen Angelus Merula “de ketterse pastoor uit Brielle”en eigenaar van dit huis in zijn testament bepaalde dat na zijn dood dit gebouw voor wezen bestemd zou moeten worden. De gevelsteen laat een schoolklasje met leerlingen en een schoolmeester zien; aan de linkerkant zitten de meisjes, aan de rechterkant de jongens. De onderwijzer wordt een boek aangeboden. Voorts een hondje (huiselijkheid) en boven hun hoofden de duif, de Heilige Geest verbeeldend. De Heilige geest stond van oudsher symbool voor hulp en bijstand; Het sociale karakter van de samenleving kwam hierin tot uitdrukking.

Dit gebouw heeft tot ca. 1948 als weeshuis dienst gedaan, daarna is het geruime tijd als kantoorruimte gebruikt en heeft het door een grootschalige restauratie in de periode 1973-1975 zijn huidige uiterlijk gekregen.

Huidige situatie Brigittenweg 8:

Terug naar de overzichtskaart van Brielle met alle Brielse Gevelstenen >

Gevelsteen ‘Pro Patria’

Gevelsteen Voorstraat 80, Brielle

1 April 1572 – 1872 : Geuzengesticht Wilhelmus van Nassauen, anno 1873

Het Geuzengesticht Wilhelmus van Nassauen kwam in 1872-73 tot stand in een bestaand woonhuis. Het was een geschenk van de gereformeerde Brielse bevolking ter gelegenheid van de 300 jarige viering van de bevrijding van Den Briel.

Het nationale monument De Nymph dat naar aanleiding van diezelfde gebeurtenis op het Asylplein werd opgericht, werd door hen namelijk afgekeurd omdat zij dit als te aanstootgevend beschouwden. Het Geuzengesticht was bedoeld voor gereformeerde wezen. Alleen het kolossale terracotta reliëf boven de voordeur herinnert nog aan het gesticht en aan de viering van 1 april 1872. De ‘Turkse’ muts die de watergeus draagt verwijst naar het gezegde ‘Liever Turks dan Paaps’ .

Het reliëf, in 1873 geleverd door de terracotta-fabriek van E.G. Martin te Zeist, stelt een Watergeus voor, met een enterbijl en een oranje-wit-blauwe vlag met de woorden ‘Pro Patria’; op de achtergrond zijn zeilschepen en een stadspoort te zien:

Geuzengesticht 1925:

Foto huidige situatie:

Terug naar de Overzichtskaart met alle Brielse Gevelstenen >

Gevelsteen ‘Koeienkop’

Nobelstraat 26
De “Koeienkop” aan de voorgevel van Nobelstraat 26 staat symbool voor de lederindustrie.

Na de oprichting in 1853 van schoenhandel Verbrugge werden niet alleen schoenen verkocht maar werden ook koeienhuiden bewerkt, het zogeheten leerlooien.

Van dat leer werden ter plaatse de zogeheten ‘klompschoenen’ vervaardigd die in de houten klompen gedragen werden.

De huidige koeienkop is een replica en is aanmerkelijk kleiner dan de oude kop die omstreeks 2004 vervangen is.

Oude foto uit circa 1910 (zie pijl):

Huidige situatie:

Naar overzichtskaart Gevelstenen >

Gevelsteen ‘Apollonia’

Maarland Zuidzijde 27

In de gevel van dit pand waarin enige tijd een tandarts gevestigd is geweest is in de jaren 70 van vorige eeuw een gevelsteen aangebracht met de afbeelding van “De heilige Apollonia”

Apollonia van Alexandrië was een heilige uit Egypte, waarvan vrijwel alles onzeker is. Haar moeder zou haar gekregen hebben na een vurig gebed tot de Heilige Maria. Ze zou geleefd hebben in de 2e eeuw en in het jaar 249 zou ze gevangen zijn genomen door de heidenen ten tijde van de Romeinse soldatenkeizer Decius, omdat ze haar geloof niet wilde afzweren.

Ze zou toen omstreeks 50 jaar oud zijn geweest. In dit jaar werd het duizendjarig bestaan van het Romeinse Rijk gevierd, waarvan de Christenen zich afzijdig hielden, wat tot rellen en onrust aanleiding gaf. Ze werd vreselijk gefolterd en bisschop Dionysius beweerde dat men bij haar alle tanden uit de mond heeft getrokken en haar kaakbeen verbrijzeld. Hierna zou ze levend verbrand worden maar, toen haar bewakers niet opletten, sprong ze zelf in het vuur.

Haar verering verspreidde zich zeer snel door het Midden-Oosten en sedert de 16e eeuw ook naar West-Europa.
De heilige Apollonia wordt vaak afgebeeld met een tang in de ene en een palmtak in de andere hand. In de tang zit vaak een tand of kies.
Ze wordt aangeroepen bij kiespijn en is ook de patrones van de tandartsen.

Haar feestdag is op 9 februari.

Naar de overzichtkaart van alle Brielse gevelstenen>>

Gevelsteen ‘Lam’

Langestraat 72

Op dit adres stond vroeger een stadsboerderij.
De boerderij was eigenlijk een houten schuur.

Kleine doorgang (met paal) tussen houten schuur en volgend huis is de ingang tot de huidige Coppelstockstraat dat vroeger het Koeslop heette.

De gevelsteen op het woonhuis is vrij nieuw, ergens uit de 20e eeuw.

Ook aan de zijkant van het huis zijn ook 2 identieke lammeren.

Terug naar overzichtskaart alle gevelstenen >

 

Gevelsteen ‘Oog in ’t Syl’

In een apothekersrekening van 1647 wordt voor het eerst over deze steen gesproken.
De apotheker Abraham Santvoort had medicijnen voorgeschreven aan loods Aelbrecht Marinuszoon, die in dat huis woonde.

Ongetwijfeld is hier een link met de kijkpaal bij Bastion 9 of het Kijkpaalbolwerk.
De loodsen hielden namelijk vanaf het Kijkpaalbolwerk een oogje in het zeil om vroegtijdig een te beloodsen schip te kunnen waarnemen. Aert Borstlap, loods te Brielle, geboren 1760, viel op 34-jarige leeftijd uit de kijkpaal en overleed.

In vroeger dagen sprong men niet zo zuinig om met gevelstenen zodat de steen bij een verbouwing van het huisje in het puin belandde. Dominee Johannes Post van de Hervormde Gemeente (Brielle 1859-1877) liet de steen uit het puin halen en gaf het in bewaring bij loodsschipper Liebau om later te worden hergebruikt. In 1890 keerde schipper Liebau de zee de rug toe, kocht het huis en liet de gevelsteen restaureren en opnieuw aanbrengen.

De huidige bewoner heeft in 2007 de steen opnieuw laten restaureren.

Gerestaureerd:

Oude foto, datum onbekend:

Pand Maarland NZ 34

Naar de Overzichtskaart van Brielse Gevelstenen >

Gevelsteen ‘De Bonte Osch’

Wellerondom 13

Boven de pui van Wellerondom 13 is een gevelsteen aangebracht met een forse, met kransen omhangen os, een zogenaamde gilde-os. Deze os was het teken van het gilde van de slachters en de leerlooiers.

Jaarlijks werd een os vetgemest voor de slacht en het daarop volgende gilden-maaltijd. Alvorens de slacht plaats vond werd de os versierd met kransen en bloemen en na een rondleiding geslacht voor het jaarlijks eetfestijn.

De os werd geslacht vóór het paasfeest. Na het gilde-feest werden de overgebleven delen van de os uitgedeeld aan de arme bevolking. Daarom wordt deze steen ook wel aangeduid als de paas-os.

Deze gevelsteen, gedateerd 1663, is afkomstig van Wellerondom 9, dat in de 16e en 17e eeuw ‘De Bonte Osch’ werd genoemd.

Het is onbekend waarom de steen verplaatst is van nr. 9 naar nr. 13. Oorspronkelijk was de gevelsteen direct geplaatst op de stenen van de gevel. Zie deze foto uit 1926:

Later is er een verticale steen in de muur achter de os geplaatst, waarschijnlijk om de os meer contrast te geven, de exacte datum van de aanpassing is onbekend.

Terug naar de Overzichtskaart >

Gevelsteen Nobelstraat 84

Deze gevelversiering toont een gebeeldhouwde schildhoudende leeuw met het wapenschild van Brielle op een console met het jaartal 1615.

Oorspronkelijk zat deze versiering grotendeels in de gevel zoals de foto uit 1990 laat zien.
De eigenaar van het pand heeft in 1993 gelijktijdig met het renoveren van de voorgevel uit 1929 rond het leeuwtje een nis laten maken zodat het beter zichtbaar is.

 Naar de overzichtskaart van Brielse Gevelstenen >

Gevelsteen Dijkstraat 16: vroeger ‘het Dijkslop’ genoemd.

Gashouder midden, brandweer rechts boven, paardenhoofd links boven en timmermansgereedschappen onder.

Gemaakt in 1993 door pottenbakker Bergkotte uit Rockanje

In deze straat stonden vroeger een aantal bedrijven:

• Gasfabriek

• Brandweer kazerne

• Timmerbedrijf Steenbergen

• Stalhouderij van de familie Krinsen.

De familie Krinsen had een stalhouderij met paarden en koetsen. Als er een boot met bedevaartgangers arriveerde aan het Maarland ZZ, bij café Dixi, werden ook Krinsen’s koetsen ingezet als vervoer naar de Bedevaartskerk aan de Rik.

Oude foto Gasfabriek:

Brandweer:

Koets:

Gevelsteen nu:

Naar overzichtskaart alle gevelstenen >

Gevelsteen ‘Klokje’ – Raas 1

In de zijgevel van Raas 1 bevind zich een gevelsteen in de vorm van een klok met de inscriptie 9 – 1763 – 14. Tot op heden is niet duidelijk waar de aangegeven datum voor staat.

Het “klokje” is afkomstig uit de voorgevel van het pand Langstraat 23 en is vervolgens opgenomen in de collectie van het Streekmuseum. De foto uit 1903 laat de aanwezigheid op nr. 23 zien, tussen de bovenramen.

Na de restauratie in 1956 van de voormalige wagenmakerij van dhr. Rutgers heeft in Raas 1 de gevelsteen “de galeie” gezeten. Deze steen is om conditionele reden verwijderd en bevindt zich nu in het Historisch Museum Den Briel. In 1986 is het “klokje” in de zijgevel geplaatst.

Omdat de locatie schuin tegenover Langestraat 23 de oorspronkelijke locatie is, heeft men het “klokje” in het Raas geplaatst. In de Langestraat vond de korenmarkt plaats. De straat werd op de dag van de korenmarkt afgesloten met kettingen en ingeluid met een bel.

Raas, huidige situatie:

Naar de overzichtskaart met alle gevelstenen >

Gevelsteen ‘Haringbuis’

Maarland Noordzijde 49 is getooid met een Haringbuis uit 1607.

Den Briel lag in vroeger dagen aan de Maas, een open verbinding naar de Noordzee. Naast andere vissersteden was Den Briel in die tijd, 1600-1700, een van de grootste visserijhavens van Holland.

De wat voornamere vissers woonden bij voorkeur langs de haven van Den Briel, het Maarland. In de winter kon er niet worden gevist en de vissersvloot werd opgelegd in het deel van de haven, tussen het Kippenbruggetje en de sloepenloods van de Torpedisten, het zogenaamde Kostverloren.

Gevelsteen nu:

Terug naar de overzichtskaart met alle gevelstenen >

Gevelsteen ‘Coppelstock’

Coppelstockstraat 32 

In de traditie van Gemeente Brielle bij het realiseren van een nieuwbouwproject een gevelsteen te plaatsen is in 2004 in de gevel van nr. 32 een moderne gevelsteen aangebracht met de afbeelding van Jan Pietersz. Coppelstock waar tevens de straat naar vernoemd is:

Hiervoor had de straat, wat meer een zandpad was de naam Koeslop waarvan het gedeelte vanaf de Langstraat tot de kruising met de Kerkstraat ook wel t’ Laantje genoemd werd. Zie de foto uit 1900 genomen vanuit de Langestraat:

Jan Pietersz Coppelstock was de veerman die een belangrijke functie heeft vervuld in het hele 1-april verhaal. Hij onderhield de veerverbinding tussen Brielle en Maassluis en hij was het die in de vroege morgen van die dag in het jaar 1572 de schepen van de Watergeuzen in de Maasmond ontdekte. Hij ging aan boord van een van de schepen en werd naar de leider van de groep admiraal Lumey gebracht. Na mededeling van Coppelstock dat de stad op dat tijdstip slecht verdedigd was achtergelaten door de Spanjaarden, de opdracht kreeg, aan de vroede vaderen van de stad mede te delen dat de Watergeuzen voor de poorten van Den Briel lagen en dat zij de stad “In naam van Oranje” in wilden nemen. Als bewijs gaf hij hem de zegelring van Bloys van Treslong (een Brielse Watergeus) mee. Aldus geschiedde. Het stadsbestuur was echter Spaansgezind en kon niet besluiten wat te doen. Met als gevolg dat in de late namiddag de noordelijke stadspoort gerammeid werd en Den Briel door de Geuzen werd ingenomen op de Spanjaarden.

Aan de Batterijweg is een standbeeld geplaatst Van Coppelstock wat uitkijkt over de Maarlandse haven. Dit beeld is vervaardigd ter vervanging van het beeld van Jan Pietersz Coppelstock dat in de oorlogsjaren verloren is gegaan:

Gevelsteen in het pand aan Coppelstockstraat 32:

Terug naar overzichtskaart Brielse Gevelstenen >

Gevelsteen ’t Gekroonde Hart’

Gevelsteen van de 17e eeuwse brouwerij ’t Gekroonde Hart

De gevelsteen die thans te zien is in de gevel van Scharloo 5 is niet de originele steen en bevindt zich ook niet op de originele plaats. De originele gevelsteen, waarvan het thans zichtbare exemplaar een vroeg 20e-eeuwse kopie is, bevond zich oorspronkelijk in de gevel van het gedeelte van de brouwerij dat om streeks 1869 werd afgebroken. De vader van de laatste eigenaar, de heer C. Spoon, heeft een replica naar het verweerde origineel dat zich in zijn tuin bevond, laten maken en in de gevel van nr. 5 laten aanbrengen.

Bron: Brielse Mare

Naar de Overzichtskaart met alle Brielse gevelstenen >>

Gevelsteen Stadhuis Fronton

Markt 1

Het stadhuis werd in de 14e eeuw gebouwd met een trapgevel. Bij een verbouwing in 1792 is deze gevel verwijderd en werd de huidige classicistische gevel geplaatst.

Het fronton bevat fraaie ornamenten. Centraal staat het wapenschild van de stad Brielle, wit-rood-wit, dat wordt vastgehouden door een Centaur. Tot 1816 stond hier een Capirussa afgebeeld hiervan is een beeltenis te zien op een gevelsteen in de zijgevel van het stadhuis waar eens de stadsgevangenis was.

De beeldbeschrijving is als volgt:

• De tekst “Libertatis Primitae” betekent eersteling de vrijheid.
• Roer – Symbool voor goed bestuur.
• Spiegel en slang – Symbolen voor deugd en voorzichtigheid.
• Zwaard en weegschaal – gerechtigheid.
• Passer – Zinnebeeld van huishoudkunde (het bestuur als goed huisvader: passen en meten).
• Bundel pijlen en brandende toorts – Typische symboliek van de postrevolutionaire tijd.
• De opvallende middenpartij is de schildhouder die het Brielse wapenschild vasthoudt, zijn oorsprong wordt als volgt omschreven:

Capirussa, het monster van Brielle
In de 17de eeuw deed de Brielse priester Taerling verslag van een monster dat uit het water van de Maas opdoemde. Hij beschreef het wezen als volgt: het hoofd van een (vrouwelijk) mens, oren en staart van een hond en voeten als een paard. Oorspronkelijk zou het in Indie (Indonesie) voorkomen, maar was aan de mond van de Brielse Maas gesignaleerd. Men noemde het Capirussa of Capirissa. Sindsdien sierde dit creatuur het wapen van Den Briel. In 1816 verandert de schildhouder in een centaur, een half mens, half paard uit de Griekse mythologie. Sommige bronnen verwijzen ook naar de hellehond Cerberus en de kleur rood in het wapen die verwijst naar de kleur van de hel, wat weer slaat op de Maas, de hellerivier volgens de Romeinse geschiedschrijver Plinius. Over afkomst en betekenis van de naam Capirussa wordt ook flink gespeculeerd. Het zou een verbastering kunnen zijn van Capripus, wat zoiets als bokkenpoot zou betekenen. Vreemd, want dit fabeldier had geen bokkenpoten, maar voeten als van een paard.

Stadhuis 1920:

Situatie nu (De Tachtigjarige Oorlog. Historisch Museum Den Briel):

Klik hier om naar de overzichtskaart met alle Brielse gevelstenen te gaan >

‘Over de wallen 3’ – door Kees Weltevrede

Het laatste deel van ‘Over de wallen van Den Briel – een drieluik’, door Kees Weltevrede.

Op een vrije woensdagmiddag liep ik naar De Wallen van ons stadje. Juffrouw Nieuwland had die morgen verteld over de koekoek. Ze vertelde dat het zo’n vreemde vogel was die in Nederland bijna niet meer voorkwam, en dat die nog alleen te vinden was op De Wallen van ons stadje, met name langs de oevers van de Lange Vest. Ze zei ook dat ze altijd zo gelukkig werd van de koekoek, maar dat ze zijn roep  -het was eind april-  nog niet gehoord had. 

Ik ging die bewuste woensdagmiddag naar de Lange Vest. Alleen. Ik nam een tekening mee, overgetrokken uit een schoolboek, om de koekoek beter te kunnen herkennen. Hij riep gelukkig zijn naam, dus dat was geen probleem.
Toen ik er eenmaal was, klom ik op De Wallen, wilde ergens tussen het struikgewas gaan zitten, keek om me heen om een plek te vinden en ineens zag ik in de verte mijn juffrouw Nieuwland aankomen. Ik zag het aan haar rode jakje, aan haar donkere haar, en aan haar stevige stap. Ze liep daar niet alleen, aan haar zijde liep een manspersoon.

Ooohh… juffrouw Nieuwland in haar rode jakje gonsde het in mijn hoofd. Zij was mijn aardigste juf ooit. Streng en altijd lief. Echt een juffrouw om heel erg je best voor te doen en hoge cijfers te halen.
Ze liepen daar alle twee en ik zag uit de verte dat ze plezier hadden samen. Het was ook lekker weer, de vogels floten, de bloemen bloeiden, er waaide een zacht lentebriesje en… het was woensdagmiddag.
Ik had mijn zuster ook wel eens hand in hand met een vriendje zien lopen, maar dit was wel andere koek. Juffrouw Nieuwland en haar vriend maakten samen sprongetjes in de lucht, dansten op een leuk liedje dat ik kende (Zeg kwezelke wilde gij dansen…), duwden elkaar weg, trokken elkaar weer aan. Net als in de film. En daarna liepen ze met grote stappen in ganzenpas door het hoge gras van De Wallen…
Ik had maar nauwelijks tijd om me te verstoppen om ongezien te  kunnen blijven en toch naar het vrolijk spel van die twee te kijken. Ik hoorde ze over het schelpenpad dichterbij komen. Ze zagen mij niet, ook al omdat ze alleen aandacht voor elkaar hadden natuurlijk. Naderbij gekomen hoorde ik dat ze vogelgeluidjes maakten, ze lachten allebei en zwaaiden met hun armen en het leek net of ze zouden gaan vliegen. Op een gegeven moment gingen ze vlak bij me in het hoge gras zitten. Ze waren zo dichtbij dat ik ze woordelijk kon verstaan. Ik zag zelfs haar bruine ogen en zijn golvend haar. Ze zagen mij niet, want ik had me net op tijd kunnen verstoppen in de struiken.

‘Houd jij ook zo van vogels?’ vroeg hij.
‘O ja, vogels. Ik hou van vogels, van de ooievaar bijvoorbeeld…’ en mijn juffrouw lachte een beetje geheimzinnig.
‘De ooievaar, is die dan al in Den Briel aangeland?’, antwoordde hij met een schuin lachje op zijn gezicht.
‘Nou… dat ga ik je nu nog niet vertellen, je hoort er nog van, wacht maar…’ antwoordde mijn juffrouw.
‘Maar… van welke vogel houd jij eigenlijk het meest?’, vroeg hij.
Mijn juffrouw dacht na. Het duurde even.
‘Nou dat zei ik toch, van de ooievaar’, antwoordde ze, ‘maar… ik houd ook van de mus, de spreeuw, van de kokmeeuw… Ach, van al mijn gevleugelde vriendjes houd ik,  maar toch… ik houd vooral óók heel erg van de koekoek. De koekoek is eigenlijk mijn geluksvogel, want als ik die hoor roepen, vliegend over veld en bossen dan krijg ik zo’n heerlijk gevoel van binnen, alsof de tijd stilstaat en alsof ik gelukkig ben voor altijd…, heel mijn leven.’
‘Je bedoelt toch wel met mij hè?’ vroeg hij, en hij lachte vrolijk.
‘Ja met jou natuurlijk, met jou, met wie anders.’

Op dat moment kreeg ik een plannetje. De koekoek… Ik kende heel veel vogelgeluiden, ik kon er wel tien nadoen, misschien wel elf en natuurlijk ook de roep van de koekoek.
En dit was hét moment. Nu moest het gebeuren. Ik zette mijn handen aan mijn mond, maakte een beweging met mijn hoofd waardoor het leek alsof de koekoek van hier naar daar vloog, en ik riep  koekoek ! Twee keer, want je moet nooit overdrijven.
‘Koekoek! Koekoek!’
Oooohh…, ze keken allebei tegelijk omhoog naar de blauwe hemel, hun ogen zochten, met open mond keken ze, maar hoe ze ook zochten, nergens was de koekoek te zien.
‘O… de koekoek’, juichte mijn juf  ‘een echte koekoek, hij is er, maar waar? Hij is weggevlogen, hoe is het mogelijk. Luister: nu worden we samen gelukkig, je zult het zien!’ en ze straalde, mijn juffrouw, en haar vriend straalde ook.

Even keken ze elkaar in de ogen, rekten zich uit, kropen uit het gras omhoog en zeiden tegelijk: ‘Nu zijn we voor altijd gelukkig, ooohh.’ Ze gingen bovenop De Wallen staan. Dicht tegen elkaar. Ze omhelsden elkaar, ik zag het. ‘Dat staat ergens in de bijbel’, zei mijn juf, die zo mooi uit de bijbel kon vertellen, ‘er is een tijd van omhelzen’, zei ze, ‘dat staat er… en dat doen wij nu.’

…ik had me net op tijd kunnen verstoppen in de struiken…

Pas op, dacht ik, nu kunnen ze me zien, ze kunnen op me neerkijken. Ik kroop voorzichtig nog dieper de struiken in. Ondertussen hield ik ze door het struikgewas in de gaten. Het was zo spannend ze daar zo te zien en tegelijk zelf niet gezien te worden. Gelukkig, ze stonden nog steeds in omhelzing op De Wallen. Hij hield haar stevig vast. Zou hij bang zijn dat mijn juffrouw zou vallen misschien, of dat ze zou weglopen misschien…, dacht ik nog even. En toen… toen gaven ze elkaar een kus, terwijl ze iets fluisterden, ik kon niet precies horen wat ze zeiden. Maar het moest iets heel liefs zijn, dat kon je zien. Het werd ineens zo stil op De Wallen. En ik zag dat mijn juffrouw tranen had, tranen van geluk, want ze lachte. De tranen gleden zo maar langs haar wangen af, en ze lachte lief, en zo gelukkig.
Ze gingen verder. Ze liepen stevig arm in arm De Wallen af, dicht bij elkaar. Ze verdwenen. Opgelucht haalde ik adem. Gelukkig, dacht ik, ik heb hen wel gezien, maar zij mij niet.

De volgende morgen. We zaten in de klas. Rekenen. Iemand fluisterde: ‘Wat kijkt de juf toch weer blij vandaag, nog blijer dan anders…’ Alsof ze het gehoord had, stond juffrouw Nieuwland op van haar lessenaar, tikte met de achterkant van haar potlood tegen het schrijfblad en zei: ‘Jongelui luister, luister goed, gistermiddag, echt gebeurd, gistermiddag was ik op De Wallen… en je gelooft het niet, maar daar heb ik de koekoek gehoord, echt waar, en daarom kijk ik zo blij, de koekoek, ik word daar zo gelukkig van.’
Daarna ging ze weer zitten en ging verder alsof er niets gebeurd was. In het klaslokaal werd weer stil gewerkt, en ik, met een rode blos op mijn gezicht, ik boog me diep over mijn sommen, alsof ik er een lach in wilde verstoppen. Ik keek niet op of om en dacht…wat lief toch, mijn juf, ze weet het niet, maar ik heb een geheim met haar… ze zal het alleen niet geloven als ik het haar straks vertel… Want ik zál het haar vertellen. Straks. En als ze me niet gelooft, doe ik de koekoek nog een keer na… En als ze me dan nóg niet gelooft, zing ik van ‘Zeg kwezelke wilde gij dansen…’ dat ken ik, ze heeft het me zelf geleerd.

Diezelfde  morgen, na de laatste bel, wachtte ik haar op. ‘Juffrouw’, zei ik, en op mijn gezicht tekende zich voorpret af,  ‘ik moet u wat vertellen…’ en ik vertelde het hele verhaal van wat ik gisteren meegemaakt had op De Wallen. Van begin tot einde, in horten en stoten, dat wel.
Wat er toen gebeurde…  ‘Kees’, prevelde ze, ‘Kees… hoe is het mogelijk…! Wat vertel je me nu… Het kan niet. Je verzint het. Het kan niet. Heb jij…? Is het waar? Zeg dat het niet waar is…’
Toen alles weer gewoon werd, maakte iets geheimzinnigs zich van haar meester. Ik zag het. ‘Luister Kees’, zei ze, ‘jij had een geheim, maar ik heb ook een geheim, ook een vógel-geheim, net als dat van jou…’ En ze fluisterde in mijn oor ‘jij mag het wel weten hoor, maar niet verder vertellen.’
En toen maakte ze klepperende geluidjes, en haar handen wiekten omhoog…, en ze zei: ‘… de ooievaar… de ooievaar, hij is in aantocht, hij komt om iets te brengen. Alleen jij mag het weten.’

Och arme, wat moest ik zeggen, wat moest die ooievaar eigenlijk met mijn juffrouw, en wat was dat iets dat ie kwam brengen? Ik was pas zes en ik kon nog maar net sommetjes maken en een versje zingen… en wat wist ik van de ooievaar?
Ik zei: ‘Wat leuk, juf, maakt ie ook geluiden? Roept ie zijn naam ook? Hoe laat komt ie, die ooievaar, en mag ik hem dan even vasthouden, want ik houd zo van vogels. Van alle vogels houd ik. En misschien kan ik dan met uw vriend nog een beetje praten over de koekoek en over de Wallen…’

Meer lezen?

Lees dan deel 1 of deel 2 van deze drieluik van oud-Briellenaar Kees Weltevrede:

Deel 1: Laten we het over De Wallen hebben. De Wallen van mijn geboorteplaats Brielle. De Wallen van mijn jeugd. Ik spreek over oude tijden, en wat mij betreft heb ik het dus over Den Briel, zoals wij vroeger ons vestingstadje noemden. Lees verder >

Deel 2: Je zult het misschien niet van me denken en ik aarzel ook om het hier voor het voetlicht te brengen… maar… ik geloof in engelen. En nog duidelijker: ik gelóóf niet alleen in engelen, ik heb ooit een engel ontmóet. Een paar keer zelfs. Die ene keer waar ik het hier over wil hebben was op De Wallen van Den Briel, mijn geboortestadje. Lees verder >

Werk aan de vestingwerken; november 2018

Door de werkgroep ‘Kanonnen en Affuiten’ van het Erfgoedgilde Den Briel

De afgelopen maand hebben we allerlei kleinere klussen afgemaakt. Maar ook nieuwe karweien zijn gestart zoals het maken van twee deuren voor het Kruitmagazijn, Deze krijgen deuren met messing stangen erin gestoken. 

Ook is er een nieuwe voorraad azobe hout binnengekomen. Hiervan worden de (laatste) vier babettes gemaakt. 

Het gerenoveerde affuit is ook afgemaakt. 

Ook de wielen zijn gerenoveerd, maar dit was veel werk. Er zijn nieuw stukken hout in gelijmd. En een deel was rijp voor de sloop. 

Een oud affuit dat niet gerenoveerd kon worden is uit elkaar gehaald en afgevoerd.

En de laatste IJsselsteentjes zijn gebikt en staan klaar om gebruik te worden in het Kruitmagazijn. 

En het eikenhout voor nog twee affuiten is gesorteerd, zodat er ruimte is voor een nieuwe voorraad hout voor nog drie affuiten. In totaal gaan we nog 5 affuiten maken. 

Gevelsteen ‘De gekroonde Krakeling’

Uit 1999 – Voorstraat 21-23

In dit pand is meer dan 100 jaar een banketbakkerij gevestigd geweest. Voor deze historische mijlpaal is in 1999  een moderne gevelsteen vervaardigd en aangebracht.

Het logo van de vakvereniging van banketbakkers was dat van twee leeuwen, aan weerszijden van een koekje: de Krakeling.

De gekozen titel is een verwijzing naar de toenmalige eigenaar: Peter “Kroone”.

De krakeling was overigens aanvankelijk een grafgift. Germanen gaven de doden een armband mee van kostbaar materiaal, maar op een gegeven moment werd dat te duur en ging men die namaken van deeg. Op de begrafenis werden deze broodjes gegeten.

Situatie 1925: 

Situatie 2016:

Bekijk de overzichtskaart met alle Brielse gevelstenen die tot nu toe gedocumenteerd zijn door de Werkgroep Gevelstenen van het Briels Erfgoedgilde >>

Werkbezoek aan Hulst en IJzendijke

Werk aan de Vestingwerken – Oktober 2018: werkbezoek aan Hulst en IJzendijke

Elk jaar bezoekt onze werkgroep een vestingstad (Naarden of een ander interessant bouwwerk van de Nieuwe Hollandse waterlinie). Dit keer zij we naar Hulst gegaan en hebben daar onder leiding van een gids de wallen bekeken.

Maar eerst iets over de geschiedenis van Hulst.

Hulst ontstond in de 11e eeuw als de nederzetting Hulust ter plaatse van de huidige Grote Markt. Hulst kreeg in 1180 stadsrechten van de Vlaamse graaf Filips van den Elzas en ontwikkelde zich tot een belangrijke vesting- en havenstad. De stadsrechten werden in 1350 uitgebreid en in 1413 werd toestemming tot de aanleg van verdedigingswerken verleend. . Van 1453-1477 werden de wallen en poorten versterkt.

In 1591 werd voor het eerst een beleg voor Hulst geslagen en wel door Maurits van Nassau, de latere prins van Oranje, die de stad binnen vijf dagen veroverde. Vijf jaar later vond een hernieuwd beleg plaats, waarbij Hulst werd heroverd door Albertus van Oostenrijk.

Van 1615-1621 werd de stad door de Spaansgezinden voorzien van de uitgebreide vestingwerken die ook tegenwoordig nog te zien zijn. Tijdens de slag bij Hulst in 1640 kwam Hendrik Casimir I van Nassau-Dietz om het leven. Het lukte de Staatsen toen niet om Hulst in te nemen. In 1645 belegerden de Staatsen onder leiding van prins Frederik Hendrik van Oranje de stad Hulst en het Hulsterambacht opnieuw. Ze heroverden deze op de Spanjaarden. Onder zijn bewind was handel op de Schelde verboden en verloor Hulst zijn betekenis als handelsstad. Hulst maakte formeel tot 1648 (Vrede van Münster) met de rest van Zeeuws-Vlaanderen deel uit van het Graafschap Vlaanderen en was een dochterstad van Gent.
De vesting bleek in 1702 de Franse troepen te kunnen weerstaan, maar in 1747 kwam de vesting wel in Franse handen, hetgeen in januari 1749 als uitvloeisel van de Vrede van Aken (1748) werd beëindigd. De Fransen veroverden de stad opnieuw in 1792.

In 1816 werd de vesting opgeheven en in 1845 werd ze aangekocht door de stad, en ze bleef intact. Pas ná 1860 begon er enige bebouwing buiten de vestinggordel te ontstaan.
De wallen liggen er keurig bij met delen van het voorwerk nog intact. Wel valt op dat er geen enkel gebouw staat.

De Brielse vesting wordt verdedigd door niet minder dan 26 kanonnen. In Hulst staat 1 kanon en niet eens op de wal. Deze moest dus uitgebreid worden bekeken.

Wel was er op een van de Bastions een speeltuin gemaakt met aangepaste toestellen. Leuk idee voor Brielle, behalve dat plastic kanon dan.

Daarna kwamen we bij de Keldermanspoort’, of Dobbele Poort. Deze ligt in de 3,5 km lange stadswal en was zowel landpoort als waterpoort. Bij de inval van de Gentenaars in 1491 werd het toen nog open poortbolwerk vernield. De sterkte werd na 1506 uitgebouwd en verstevigd maar tijdens de Tachtigjarige Oorlog maakten krijgshandelingen er weer een ruïne van.

Na de lunch op weg naar IJzendijke waar Museum Het Bolwerk over de Spaans Staatse linies. Met een gids zijn we door het museum gelopen. Het is onghelooflijk hoeveel hier is gevochten tijdens de 80 jarige oorlog.

Uiteraard stond hier buiten een klein kanon met een mooie affuit.

De gids had ons verteld dat er nog twee kanonnen in een overblijfsel van de oude schans stonden. De kanonnen waren niet echt goed toegankelijk, maar na wat klimwerk hadden we ze gevonden.

Terug op het centrale plein zagen we nog een standbeeld van een schakende prins Maurits. Heel mooi gemaakt en nog geheel gaaf.

Vestingtermen in bomvrije ruimte Bastion II

Ruim een jaar na de vandalistisch brandstichting is op de Brielse vestingwallen, vlak voor het einde van het seizoen, nog een muurschildering gereed gekomen. Op Bastion twee staat een kleine bomvrije ruimt waarvan de muren beschilderd zijn met honderd vestingtermen. Dit kleine bouwwerk bevind zich direct achter het voormalige Kruithuis. Naast vestingtermen is op de achterwand een kaart te zien met de oude vestingwallen, omstreeks 1729, zoals ze zijn weergegeven door de vestingontwerper Willem Paen. Tussen deze honderd vestingtermen staan woorden als, inundatie, courtine, ezelsrug, gordijn en envelop.

De uitleg van deze Vestingterminologie is terug te vinden via deze link.  De kleine bomvrije ruimte is hiermee klaar voor het nieuwe vestingseizoen 2019, maar is nu nog te zien tot eind oktober, op zaterdag en zondag, gelijk met de openstelling van  het Kruithuis of op afspraak met een van onze stadsgidsen.

De werkgroep kanonnen en affuiten heeft de buitenzijde van deze kleine bomvrije ruimte schoongemaakt, geschilderd en onkruidvrij gemaakt, samen met de andere werkgroep, Bastions Ontsloten, is de binnenzijde opgeknapt waarna de Brielse letterschilder, Hans Saathoff, de muren van teksten heeft voorzien. Prachtig werk van de twee werkgroepen die zich eerder inzetten voor het opknappen en toegankelijk maken van de vestingwerken. Zij hebben de afgelopen jaren met veel energie ook de kanonnen &affuiten opgeknapt en de openstelling gerealiseerd van bastion vijf, met een expositie over Brielle en de Franse bezetting.

Gevelsteen ‘Renovatum 2000’

Voorstraat 157

Deze afbeelding van de zwaan symboliseert “schoonheid”. De bewoner heeft dit pand gekocht toen het in een slechte staat verkeerde en een  gedateerde uitstraling had.

Na een lange periode van verbouwen en opknappen  was het huis in 2000 gereed.

De afbeelding van de zwaan is gekozen met de gedachte: “Het lelijke eendje is uiteindelijk een mooie zwaan geworden”.

Situatie Voorstraat 1954:

Situatie heden:

Naar de kaart met alle Brielse gevelstenen >

Werk aan de vesting in september

Na een warme zomer is de werkgroep ‘Kanonnen en Affuiten’ weer op stoom. Een aantal dingen konden nog met mooi weer gedaan worden, zoals de affuiten achter het Kruithuis. De verf was gebladderd en zijn geschuurd en in de beits gezet. Ook de wielen waren aan een opknapbeurt toe en zijn door onze specialisten onder handen genomen.

Als vulwerk zijn de luiken in de gang van Bastion VIII opgeknapt en weer teruggeplaatst.

Deze zomer hebben we een nieuw affuit achter de Melkmeid geplaatst en het oude is uit elkaar gehaald om opgeknapt te worden. De toestand was slechter dan we dachten en er moet veel gerepareerd worden d.m.v. vullen en deels het vervangen van stukken hout. Veel werk, maar het is wel duurzaam.

En tijdens het bikken van oude IJsselsteentjes kunnen we genieten van de zon en weer even bijpraten. Deze stenen worden gebruikt voor het Kruitmagazijn.

In september zijn we begonnen met de binnenkant van het Kruitmagazijn. Carola van Dijk metselt de binnenmuren weer op met nieuwe en oude (gebikte) stenen.

Ook wordt er nog wat geverfd, De luiken zijn op maat geschaafd, geschuurd en voor de tweede keer in de grondverf gezet. Ook de verlichting aan de binnenkant is aangebracht, een rail met spotjes. Aan de buitenkant is een dun snoer met LED aangebracht.

Het kozijn voor een tussendeur staat al klaar om geplaatst te worden.

En zoals eerder vermeld is er hard aan de restauratie van de wielen gewerkt. Niet alleen van de affuiten achter het Kruithuis, waarvan de scheuren zijn gevuld, maar met name die van het “recycle” affuit kwamen. Hier zijn de rotte plekken uitgehakt en nieuwe stukken hout in gelijmd. Het resultaat ziet u op de laatste foto.

Uitnodiging: denk mee over het bastion IX

Oproep gemeente Brielle – september 2018:

‘Het 1 april monument in Brielle staat op de locatie waar de Geuzen in 1572 via de Noordpoort de stad bestormden. Een historische plek die veel betekent voor de geschiedenis van onze stad. Omdat hier meer aandacht aan mag worden gegeven wordt het Bastion IX opnieuw ingericht.

Het uitgangspunt is om, met een permanente inrichting, een beleefbare plek voor zowel Briellenaren als toeristen te creëren. Het moet een verrassende beleving van de historie worden. Hier zijn al een aantal voorbeelden en ideeën voor bedacht.
Natuurlijk willen we ook graag weten wat voor ideeën u heeft voor het 1 april monument. Daarom zal er op 27 september om 18.00 een brainstormsessie op het bastion IX, bij het 1 april monument, plaatsvinden.

Interesse?

Aanmelden voor de sessie kan door uw naam, adres en telefoonnummer te mailen naar voorlichting@brielle.nl.’

Affuit en kanon Ommerschans onthuld!

De Brielse wallen staan in de belangstelling en het werk is goed te volgen op www.levedevestingbrielle.nl.  Zo kreeg de werkgroep Kanonnen en Affuiten afgelopen jaar een mail van De Vereniging en de Stichting Ommerschans die een kanon wilden plaatsen op de deels gerestaureerde Ommerschans. Maar hoe bouw je een affuit? De werkgroep heeft hen tekeningen gestuurd en zij hebben een werkbezoek gebracht aan Brielle. Zij waren enthousiast over alles wat zij zagen en het affuit is inmiddels gebouwd én onthuld!

De Ommerschans in Overijssel maakt deel uit van een hele linie van verdedigingswerken en werd omstreeks 1625 gebouwd op kosten van Groningen en Friesland om de weg, die door het ontoegankelijke veen van Ommen naar Zuidwolde liep, te verdedigen tegen de Spaanse troepen.

Affuit onthuld

De  mensen van de Ommerschans wilden advies over de bouw van een affuit voor hun kanon. Met aanwijzingen via mail en tijdens een bezoek aan onze Brielse vestingwerken hebben zij een affuit gebouwd. Deze affuit is door hen op Open Monumentendag j.l. onthuld.  Bekijk hier het foto-verslag van deze dag in Ommen >

‘Over de wallen 2’ – door Kees Weltevrede

Je zult het misschien niet van me denken en ik aarzel ook om het hier voor het voetlicht te brengen… maar… ik geloof in engelen. En nog duidelijker: ik gelóóf niet alleen in engelen, ik heb ooit een engel ontmóet. Een paar keer zelfs. Die ene keer waar ik het hier over wil hebben was op De Wallen van Den Briel, mijn geboortestadje. Wanneer het precies was, weet ik niet meer, het was in mijn vroege jeugd, en ik was negen jaar, dat weet ik nog wel.

Wat ik ook nog weet, is dat het een echte engel was, niet zo één die je her en der in de boom of tegen de schoorsteen ziet rond Kerst, of zo’n suikerzoet kitschgevalletje op een ijstaart… Nee, mijn engel was een levensechte engel. Omdat ik vroeger al vermoedde dat ik met dit verhaal bij familie en vrienden niet waarheidsgetrouw zou overkomen, heb ik het al die jaren maar gelaten voor wat het was. Ik heb wel, jaren later, van de engel een afbeelding gemaakt, een icoon, maar daarmee zal ik mijn ontmoeting eerder ontkrachten dan bevestigen. ‘Wat een aardige engel’ zeiden ze die mijn icoon zagen, maar ze kenden de ware toedracht niet, dus ik liet het maar zo. Ik zal mijn verhaal hier publiceren en ook de kopie meesturen, maar excuses, mijn twijfel over hoe dat bij u lezer overkomt, zal niet weggenomen worden…

Om kort te gaan: mijn engel was een beschermengel, dat zie je aan de rode staf die hij in zijn rechterhand houdt. Voor de rest was het een gewone engel met een nimbus, een engelen-tenue, engelenvleugels en op de achtergrond een stukje Hollandse wolkenlucht zoals ik die, zittend en kijkend op De Wallen van mijn geboortestadje, zo vaak gadesloeg. Dat ik hem juist daar, op De Wallen, ontmoette is overigens niet zo vreemd: beschermengelen dalen het liefst vanuit de hemel neer op plekken waar zij zich vanuit hun functie het beste thuis voelen, een plek waar bescherming van uitgaat… en welke plek is dan toepasselijker dan de beschermwallen rond mijn geboorteplek.

Mijn engel was een tamelijk oude engel, met een doorploegd gelaat. Op de icoon is dat niet zo duidelijk te zien, maar ik put nu uit mijn herinnering. Het was blijkbaar een engel die al veel in zijn engelenbestaan meegemaakt had. Zijn ietwat gebogen houding, zijn naar-binnen-gekeerde blik en vooral zijn helpend handgebaar, niet meer zo krachtdadig, eerder mistroostig, suggereerden de zwaarte van zijn engelenbestaan. Dat handgebaar, het leek wel of hij juist daarin te kennen wilde geven dat hij niet meer precies wist hoe het met hem verder moest hier op Aarde. Ik vermoed dat hij een burn-out had, zouden we tegenwoordig zeggen.

Daar op de wallen kwam mijn engel aangevlogen, zoals een reiger, onhoorbaar, stijgend en dalend langs de rietkraag van De Vest, zwevend op de wind en dan onverwacht neerdalend. Vlak bij mij, aan de voet van De Wallen, bleef hij even staan en het duurde niet lang of hij zat naast me. We keken elkaar aan, niet verschrikt, eerder invoelend en vriendelijk. Uit onze blik sprak vertrouwen. Eerst keken we samen nog wat over de wuivende grasrand van De Wallen heen, de verte in. We zwegen en wachtten op de dingen die komen zouden. Het voelde bij mij alsof we elkaar gemist hadden en dat we nu even moesten bekomen van dit bijzondere moment. Ik wou mijn engel wijzen op het torentje van Oostvoorne in de verte, en op het Witte Huis langs de Oostvoornse weg, en ook, meer links daarvan, dichterbij, op de Brielse watertoren die daar zo fraai omhoog rees te midden van het groen, maar op dat moment begon mijn engel tegen me te praten. Engelen praten niet. Engelenspreken, spreken op gedempte toon, rustig en gedecideerd.

‘Weet je nog’, vroeg mijn engel, ‘toen je geboren werd op 21 juni 1941… Toen was ik er ook. Hij keek me aan. Ik wist dat natuurlijk niet meer, maar knikte. ‘Hoe gaat het nu met je, Kees? Heb jij nog steeds huis en haard, heb je een warm bed, en eten…?’ ‘O, beste engel’, antwoordde ik, ‘ik heb alles wat mijn hartje begeert, ik heb zelfs een fiets met luchtbanden, en ik heb een lederen voetbal, maar voetbalschoenen heb ik nog niet, die vinden mijn ouders te duur, want ik ben in de groei.’
‘Dat bedoel ik eigenlijk niet’, sprak de engel, ‘ik bedoel: ben je de oorlog goed doorgekomen, zonder kleerscheuren, de oorlog is voorbij en het is nu vrede…, maar vind je dat ik je goed beschermd heb? Ik was toch jouw beschermengel?’

Ik wist niet zo gauw wat ik moest antwoorden, want ik had daar nooit over nagedacht. Het was allemaal zo vanzelfsprekend veilig met me geweest ondanks alle oorlogsgevaar om me heen. ‘Ja’, zei ik toch maar, om mijn engel niet teleur te stellen, ‘op Voorstraat 133 voelde ik me heel veilig, want als het echt gevaarlijk werd, dan kon ik op u vertrouwen, ik kon me onder de vloer in de keuken verstoppen. Wij allemaal trouwens. Mijn vader en moeder, en mijn broer en zus ook. Maar dat is nooit gebeurd, tenminste ik kan het me niet herinneren. En nu is de oorlog over en ben ik helemaal nergens meer bang voor. Puhhh… kijk maar eens naar mijn spierballen.’ En ik liet hem mijn spierballen zien. ‘Dus ik hoef je verder niet meer te beschermen?’ vroeg de engel. En toen aarzelde ik toch even, want ik was nog zo jong en je weet maar nooit…, maar ik vermande me. ‘Nee’ zei ik kordaat, ik kan het voortaan alleen zelf wel af, denk ik, ik ben al negen en ik denk ook wel eens: misschien zijn er wel andere kinderen in nood ergens op de wereld…’ (O… dat was toch wel een menslievende gedachte voor een negenjarige…).
‘Nou, ik hoor het al’ zei hij ‘jij hebt mij niet meer nodig. Ach, de mensen hier hebben mij niet meer nodig’, sprak hij. Er klonk teleurstelling in zijn stem. ‘Ik ben opgeleid voor beschermengel, maar wat valt er nog te beschermen? Kijk eens, de mensen hier in Den Briel hebben alles, ze rijden in auto’s, ze gaan met de RTM naar de grote stad, ze zijn tegen alles verzekerd en ingeënt… wonen in comfortabele huizen… hebben warme kleren, genoeg te eten… wat moet ik nog?’
Mijn beschermengel zweeg weer en ik wist ook niet goed wat ik nog moest zeggen. Had ik maar gezegd dat mijn oma ziek was en altijd op bed lag te huilen, en dat een van mijn duiven niet meer kon vliegen omdat hij een lamme vleugel had, of dat de moeder van mijn schoolvriendinnetje dood zou gaan omdat ze (volgens mijn moeder) een tumor in haar hoofd had…, maar daar dacht ik op dat moment niet aan.
‘Nou Kees, dan gaan we maar…’, sprak mijn engel en hij pakte zijn staf op die hij behoedzaam naast zich neergelegd had en was ineens weg. ‘Kijk maar verder… hoe je het doet, pas op jezelf ’, riep hij nog, terwijl hij boven mij cirkelde. Hij groette me en zwaaide met zijn staf en verdween in de richting van waar hij gekomen was.

Daar zat ik dan, op De Wallen en was een beetje confuus. Wat moest ik doen? Ik wist het niet. Ik legde me neer, languit onder een ruisende populier en viel in slaap. Ik droomde.
Ik droomde van mijn engel. Ik droomde dat hij naar de hemel opsteeg. Hoog in de lucht. Richting de hemel. En daar zat God op zijn troon en zag hem aankomen. Aan zijn gestalte zag God van verre dat het met mijn beschermengel niet zo goed was.

‘Heb je nog iets meegemaakt’, vroeg God toen mijn engel zich had neergezet voor zijn troon. ‘Nee’, zei mijn beschermengel, ‘nee… eigenlijk niet, de mensen hebben het beneden op Aarde goed voor elkaar, mijn werk zit er op, aan beschermen hoef ik niet meer te denken. Ik ben net in Den Briel geweest. Heb daar op De Wallen gezeten en heb met een jongetje gepraat. Alles is in orde, zei het jongetje. Het was een flink jongetje, hij kon het allemaal zelf wel, dus ik heb er verder geen zin meer in, in dat beschermen…’

God dacht na. Hij kende zijn engelen. Hij kende ze allemaal, ook deze oude beschermengel kende hij. De oude engel had een goede staat van dienst, maar de laatste tijd was hij wat aan het sukkelen en hij was verward.
‘Oude beschermengel’, zei God ‘kom hier maar eens zitten, vlak bij me. Zie ik het goed… het gaat niet zo goed met jou, je ziet er uitgeblust uit, en je hebt niet zo scherp toegezien op de kroon van mijn schepping hier beneden. Op de mensen… Ach ja, dat ene jongetje daar op de wallen van Den Briel… maar al die anderen, al die anderen op Aarde! Beschermengel, je krijgt een herkansing. Ga terug om naar de mensen te zien, om naar hen óm te zien, en let goed op. Kijk of ze… de hongerigen spijzen, de dorstigen laven, de naakten kleden, de vreemdelingen herbergen, de zieken verzorgen, de gevangenen bezoeken, en de doden begraven… En als je dat gezien hebt, ik bedoel als je dat níet gezien hebt, en je vindt dan nog dat je niets meer te doen hebt daar op Aarde, keer dan terug.’

De oude engel ging heen, terug richting Aarde. Hij is nooit meer teruggekeerd naar de hemel. En dat jongetje? Dat werd gewoon wakker, daar op De Wallen, onder het geruis van de populier, en is gewoon naar huis gegaan. En z’n ouders vonden dat hij wel een beetje laat thuis was. En zeiden dat hij direct na het eten z’n psalmversje moest leren voor maandag. En dat hij z’n kamer nog een beetje moest opruimen, en dan mocht hij nog even voor het slapen gaan in z’n sprookjesboek lezen… Hij hoefde voor deze keer de vaat niet te doen, want die was al gedaan.

Naar Over de Wallen  van Kees Weltevrede, deel 1 >

Buitenwerk aan de vesting in juni

De afgelopen weken konden we weer buiten aan de slag. Dit keer is Bastion III, achter de Melkmeid, aan de beurt. Voor de kazemat hebben we een vlonder gemaakt van Azobe; al prefab gemaakt in de werkplaats. Na wat graafwerk kunnen de onderbalken worden gesteld en de planken vast geschroefd.

De deuren waren met een balk aan de achterkant dichtgeschroefd. Bij het openmaken zaten er aan de achterkant nog spijkers. Deze weggehaald met de slijpschijf en de aggregaat. Ook werd een nieuw slot aangebracht en een kantlat.

Daarna plamuren, schuren en in de grondverf.

Ook de binnenkant was weer toe aan een opknapbeurt.

Het magazijn op dit bastion is erg klein om echt te gaan gebruiken. Het thema van dit bastion zal Huis van Oranje worden. En dit zal door middel van een QR code worden gevisualiseerd.

Mei, Brielse vesting versterkt

De laatste twee affuiten staan klaar om geplaatst te worden, maar we hebben ook de wielen en het affuit in de hal van het museum onder handen genomen. Door droogte was het hout gekrompen en ontstonden er scheuren.

Ook is het pad naar het kruitmagazijn in de courtine aangelegd. Gelukkig hoefden we dat niet zelf met de schop te doen.

Bij de Kippenbrug hadden we de kanonnen al gekeerd om ze verder te schuren en te verven.

En toen kon het plaatsen van de nieuwe affuiten en kanonnen beginnen op Bastion IV, het Bleijkers Bolwerk en op Bastion III achter de Melkmeid. We hadden hiervoor twee kranen en een platte wagen ingehuurd. Vier kanonnen, elk ruim 3500 kilo zwaar, zijn op een auto met kraan geladen. Op het Bleijkers Bolwerk zijn deze op een platte wagen geladen. En de gemeente bracht de twee affuiten.

Hier de platte wagen met de kanonnen en ons het wagenpark en kranen die voor deze majeure operatie nodig waren.

Op het Bleijkers Bolwerk komen in totaal 5 kanonnen. Er stond nog een oude affuit. Dus kanon eraf, affuit afvoeren en de babette plaatsen. En dan het nieuwe affuit en kanon er weer op.

Hier staan twee kaliber kanonnen naast elkaar. Het rechte is een zgn. 24 ponds lichte en het rechtse kanon duidelijk veel zwaarder.

Als je dit Bolwerk oploopt staat er meteen rechts nu ook een kanon, dat gericht is op de toegangsweg naar de vroegere Zuidpoort.

En de schapen kijken of alles goed gaat.

Aan de linkerkant van Bleijkers Bolwerk moesten ook 2 kanonnen geplaatst worden. De opstelplaatsen met babette en affuit hadden we al eerder klaar gemaakt.

Ook op Bastion 3 moest nog een nieuw affuit geplaatst worden. Het affuit is nog in goede staat en wordt in de winter gerenoveerd. Het was bijna zoeken waar het kanon in het hoge gras stond.

En tenslotte een deel van de ploeg die deze dag meegeholpen had. Trots dat alles goed verlopen is.

De vesting Brielle in 1517

Bron: Briels Nieuwsland, 11 november 2017. Rubriek: ‘Wie wat bewaart… die weet wat!

Wat hebben Grote Pier en Maarten van Rossum met elkaar te maken? Zij zijn beiden bekend uit de Gelderse Oorlogen die in de periode 1502-1543 werd uitgevochten tussen enerzijds de gewesten van Karel (de latere Karel V) en anderzijds de gewesten van Karel van Gelre.

In juni 1517 deed een leger van de Geldersen vanuit Friesland een verrassingsaanval op Medemblik. De stad werd voor een deel platgebrand en het kasteel enige tijd belegerd. Afgelopen zomer werd dat herdacht; op 23 september stak, evenals 500 jaar eerder, een vloot over vanuit Kimswerd naar Medemblik. Nu eindigde het in een verzoening en een kroegentocht.

U zult zeggen: “Wat heeft dat te maken met het archief in Brielle?” Wel, dankzij de strijd in Medemblik weten we hoe Brielle er destijds voor stond en weten we zelfs hoezeer de stad (strategisch) werd gewaardeerd. In het stadsarchief berust namelijk een charter waarin we lezen dat Karel opdracht had gegeven om de stad in staat van verdediging te brengen. De fortificaties van den Briel waren de voorgaande decennia echter zwaar verwaarloosd en het stadsbestuur kon het benodigde geld onmogelijk bijeen brengen zonder vrijstelling te krijgen van andere betalingen.

De bevolking zal in die tijd ook problematisch geweest zijn, want het stadsbestuur verklaarde dat er niet meer dan driehonderd weerbare mannen in de cfstad waren. Zij moest daarom tweehonderd huurlingen in dienst nemen om de stad te verdedigen tegen de vijand. Aan uitstel viel echter niet te denken, daarvoor was Brielle, op slechts negen uur van de vijand gelegen, te belangrijk omdat “bij innemene derselver stede ons geheel lant van Hollant soude in grooten pericle wesen”. Brielle kreeg tijdelijk vrijstelling, mits het geld gebruikt werd voor de verdediging.

Aart van der Houwen (aa.vanderhouwen@streekarchiefvp.nl)

De wilde Schotten van Den Briel

Bron: Briels Nieuwsland, 23 maart 2018. Rubriek: ‘Wie wat bewaart… die weet wat!

‘Over De Wallen’ – door Kees Weltevrede

Laten we het over De Wallen hebben. De Wallen van mijn geboorteplaats Brielle. De Wallen van mijn jeugd. Ik spreek over oude tijden, en wat mij betreft heb ik het dus over Den Briel, zoals wij vroeger ons vestingstadje noemden.

Tot mijn zestiende zo ongeveer was die groene lauwerkrans om ons stadje mijn stok & stut, mijn toeverlaat, ja mijn toevlucht in bange tijden. Je wist je door De Wallen alle dagen beschermd. En liep je er bovenop, dan openden zich wijde-werelden van alle kanten en kregen verten hun gezicht. Wat heb ik, lopend over De Wallen van Den Briel, mijn ogen uitgekeken op die schone verten, gebiologeerd door alles wat te ontdekken viel in de ruimte van het vlakke polderland, gezien vanaf míjn Wallen. En wat heb ik gefilosofeerd, toen al, over mijn kansen in de grote-mensen-wereld, momentaan en in de toekomst.

Meestal was ik er alleen. Op De Wallen moet je je niet met anderen begeven, tenzij je verliefd bent natuurlijk. In m’n eentje op De Wallen vond er in mijn ziel een verinnerlijking plaats die zo geestverruimend voelde en waarin een vreemde onthaasting gestalte kregen. Onthaasting?

Denk niet dat er vroeger geen haast bestond. Er was haast, maar van een andere orde dan die van tegenwoordig. Even gauw op de fiets naar de apotheek. Of: even gauw een nieuwe binnenband bij firma De Baan. Je moest ook toen net zo goed als nu op tijd zijn. En daarbij, vadertje Tijd, onze Sint-Catharijnetoren, hield jouw handel en wandel nauwlettend in de gaten, zo centraal als hij daar stond in je Brielse bestaan. Je kon als je te laat thuis kwam, nooit zeggen: ik wist niet hoe laat het was… Overal, waar je ook was op  De Wallen, zelfs ver daarbuiten, stond de Sint-Catharijne klaar om je te confronteren met het verschijnsel tijdelijkheid. Volgens mijn ouders, die nogal religieus waren, ook met het fenomeen eeuwigheid, maar dat is een ander verhaal.

De Wallen in de herfst, ter hoogte van de Witte de Withstraat

Al lopend rond het stadje waar mijn huis & haard stonden, in een eenvoudige cirkelgang van nauwelijks een kilometer als diameter, kregen mijn dromen een kans. Dat ging vanzelf, dat dromen, door al dat spirituele wallengroen onder handbereik. De dode natuur, de huizen en straten, de steegjes en pleinen, de schoolgebouwen, de haven aan de Turfkade, het Maerlandt, het voetbalveld van WIT-ROOD-WIT… (dat overigens buiten de wallen lag) werden opeens stille getuigen van wat er zich in mijn geest afspeelde. Al rondstappend maakte die geest eenzelfde rondgang, maar dan langs verinnerlijkte vergezichten.

In die huizen en straten, die steegjes en pleinen… hadden de mensen hun beslommeringen, hun drukte, hun sores. En ik liep daar maar, het hoofd in de wind, mijn zintuigen vol prikkeling en ik schroom niet te zeggen dat daar, op De Wallen van Den Briel, mijn idealen geboren zijn. Of ze geëffectueerd zijn, later, daar hebben we het niet over.

Oh… die Wallen. Een krans van parelend groen waren ze in mijn jeugd, waar je ook liep of slenterde, noord- of zuid-, oost- of westwaarts: een feest van kleur lag aan je voeten. In de lente en zomer was er die bonte vegetatie van alle mogelijke  kruiden en onkruiden, bloeiend en wuivend in de wind. Geurend als het haarwater van kapper De Man, maar mogelijk nog inniger. In de herfst lag er het afgevallen blad van populieren dat met zijn warmbruine en gele kleuren het donkere licht van de komende winter aankondigde. De herfstwind zong in de toppen van de bomen een droevig lied (’mijn lief, mijn lief o waar gebleven’) op de monotone ritmiek van ritselend blad.  En dan ’s winters. Die stille, intieme verlatenheid, dat fluwelen wit dat afhangt van de boomtakken, het kruiende ijs van de Lange Vest, die snijdende kou die je trotseerde omwille van je dromen, terwijl je wist dat thuis de oliestook met een pannetje soep daarop aanstond…

 De Brielse Dom (de Sint-Catharijnekerk) gezien vanaf Het Heultje

 In mijn herinnering waren de Wallen van Den Briel door de vier jaargetijden heen van een paradijselijke schoonheid. Werd Jezus op het erf van tuinder Ninne aan het kruis geslagen, spoelde Noach met zijn ark aan bij het havenhoofd waar mijn vriendje Rinus van Oers woonde… Adam en Eva leefden hun paradijselijk bestaan van schoonheid & harmonie op De Wallen van Den Briel. Die waren ontegenzeglijk hét decor voor mij (en voor mij niet alleen) waartegen het paradijsverhaal zich afspeelde. Later is de slang er nog bij gekomen, ik weet het, maar dat was later, veel later, toen ik mijn schuldeloze jeugd afgelegd had.

De Lange Poort

Tot mijn achttiende heb ik in Den Briel gewoond en tot mijn zestiende hebben De Wallen mij in hun omarming gehouden en mij een voorbeeld voorgehouden van hoe het allemaal had moeten zijn met mens & natuur. Wat waren ze bijzonder, maar ook vanzelfsprekend waren ze. Vanzelfsprekend als het leven van alledag. Je kon er langs gaan zitten om uit te rusten, om te vissen in de vest. Naar de zwanen kijken. Naar het zwembad gaan. Genieten van de vreugdevuren op 5 mei (die bijna altijd door Brielse onverlaten voortijdig aangestoken werden!…) Je kon er voetballen op het Ravelijn. Vliegers oplaten op Bastions. Schaatsen op de Lange Vest. En… je kon staan wachten bij de Lange Poort, op je lief, die daar zou komen. Van de kant van Oostvoorne zou mijn lief komen, op haar gammele fiets die de Duitsers te gammel vonden om mee te nemen. Ze zou komen. Ze had haar mooiste truitje aan, en jij zou  haar opwachten. En je wachtte en wachtte… maar ze kwam niet. En eindelijk… toen je de moed al opgegeven had, kwam ze toch, eindelijk…

Wilde ze met mij niet gaan stappen over de wallen? Wilde ze mijn vriendje niet zijn in dit paradijs? Mijn Eva? Ocharme…

Ze had een briefje bij zich. Een liefdesbrief? Nee, een verfrommeld kladje waarop ze inderhaast iets geschreven had. Iets? En dat gaf ze mij. Ik las het. Er stond dat het uit was tussen ons. Ze durfde het niet te zeggen. Het stond er. Het kon niet blijven, vond ze. Het was klaar met ons. Ik was bijna zestien en zij veertien. Het was voorbij. Ik weet niet meer precies waarom. En zij wist het denk ik ook niet precies. Er moet een reden geweest zijn, mogelijk heb ik die verdrongen. Ach, we waren jong nog. Te jong? Ze schreef maar wat, dacht ik nog even, een opwelling, maar het stond er duidelijk.

En díe pijnlijke ervaring, daar bij De Wallen van Den Briel, nabij de Lange Poort, deden  heel andere vergezichten ontstaan dan die zich eens zo wonderschoon in de nabijheid van mijn paradijs openbaarden. Ik hield het niet voor mogelijk, maar het was zo. We namen afscheid. Afscheid? We gingen ieder onze weg. Hoi en tot ziens. Ze keek niet meer om.

Ik nam het briefje mee naar huis en stopte het in een blikken trommeltje, dat eens van mijn grootmoeder was geweest en waar zij haar munten in verzamelde, voor mijn verjaardag, en dan deed ze er een briefje bij dat ik zo’n lief jongetje was…

Nog diezelfde avond, in het duister, begroef ik het doosje met inhoud aan de voet van De Wallen, vlakbij De Lange Poort. Niemand mocht het weten. Niemand mocht het zien. Het werd mijn geheim. En vanaf dat moment heb ik De Wallen zelden nog bezocht. Het waren mijn Wallen niet meer. Hoe vreemd kan het gaan.

Niet lang daarna verhuisde ik naar een andere plek op aarde en ik wist: een droom is voorbij. Daar, op die andere plek, daar waren geen wallen, daar was niet zo’n paradijs om te dromen als in Den Briel. En nu heb ik mijn relaas voor de zekerheid maar opgeschreven, dit verhaaltje Over De Wallen. Daar moet je dan zevenenzeventig voor worden. Gelukkig, ik kan er om glimlachen in mijn nadagen van geluk.

Lees ook: Over de Wallen  van Kees Weltevrede, deel 2 >

Zalmvisserij in Brielle

Vanuit een aantal plaatsen langs de benedenloop van de grote rivieren werd eeuwenlang de zalmvisserij met behulp van zalmsteken beoefend. Steken zijn schuttingen van rijshout, aan weerszijden voorzien van fuiken. Onderhoud gebeurde vanuit z.g. zalmschuren. Aan het Havenhoofd in Brielle staan ze er nog steeds, in alle andere plaatsen zijn ze verdwenen. De schuur in Brielle, Veerweg 6, is een monument. Deze schuur, nu woonhuis, is gebouwd omstreeks 1880.

In 1942 kwam de zalmschuur in handen van Steven de Kruis, de laatste zalmvisser van Brielle. Het is bijzonder dat deze vorm van visserij in Brielle tot in de jaren 40 heeft bestaan, veel langer dan elders. Voor het vissen gebruikte men houten zalmschouwen en steekhengsten. Omdat steekhengsten op het laatst overal elders verdwenen waren, stond het type ook wel bekend als Brielse hengst.

Foto: Streekarchief Voorne-Putten

De enig overgebleven steekhengst uit die tijd is omgebouwd tot jacht en heeft zijn bestaan weten te rekken tot de tachtiger jaren van de vorige eeuw. Toen is het scheepje opgegeven en vervolgens gezonken in een achterafslootje. Twintig jaar later is het weer naar boven gehaald en door de Stichting Behoud Hoogaars nauwkeurig opgemeten en nagebouwd op de oude scheepswerf in Arnemuiden.

Deze steekhengst, de ‘Boreas’ brengt een bezoek aan Brielle op 22 en 23 mei 2018 en neemt de oorspronkelijke ligplaats in van de vroegere zalmschouwen, de oude plek bij de grote zalmschuur aan de Veerweg.

U kunt een vaartochtje maken met de steekhengst ‘Boreas’ met aansluitend een korte wandeling langs de Veerweg tot aan het Prikkevest. Een Brielse stadsgids zal u de geheimen van Meeuwenoord onthullen!

Meedoen:

Opgeven bij Mevr. A.J. Luik Sipma (0181-418421), ajluik@hotmail.com
Tijdig afspreken is belangrijk, want er kunnen per vaartocht maximaal 7 personen met de steekhengst mee. Aangeven welke tijd uw voorkeur heeft.
22 en 23 mei: vertrek 13.30 en 15.30.
Deze vaartocht en wandeling kost per persoon € 3,50 over te maken op NL92 RABO 03654 08166

Gevelsteen ‘Stukke Pot’

Langestraat 37

De bewoner van dit pand had als hobby archeologische bodemschatten zoeken en kwam vaak thuis met een lading verzamelde scherven, dus nooit iets wat nog heel was.

Zijn vrouw vond het een leuk idee om voor zijn 50e verjaardag een gevelsteen te laten maken met de afbeelding en tekst van een “stukke pot”.

De woning is reeds van eigenaar veranderd, maar de gevelsteen is gebleven omdat de familie van mening was dat de steen bij het huis behoort.

Zij bewonen nu een pand schuin tegenover hun oude huis en kunnen daar vandaan de steen nog zien.

Situatie 1904:

Situatie nu:

 Naar de overzichtskaart met alle Brielse gevelstenen >

Werk aan de Brielse vesting in april

Maandverslag van de werkzaamheden van de werkgroep Kanonnen en Affuiten van het Briels Erfgoedgilde

April doet wat hij wil. En dat klopte helemaal deze natte april maand in 2018. Dus dan maar eerst de twee affuiten helemaal afmaken. Het plaatsen op Bastion VI, het Bleijkers Bolwerk moet wachten tot mei. Want ook de kanonnen moeten nog deels geschuurd en geverfd worden.

Deze winter zijn we ook begonnen aan de rondgang van Bastion VIII. Eerst wat stucwerk en dan schilderen. Alle ramen naar de ruimtes hebben luiken en ook de luchtinlaten hebben kleine vierkante luiken. Dus aan het schuren en schilderen.

Gelukkig waren er ook mooie dagen en juist de dag dat wij samen met een kraantje van de gemeente sleuven hebben gegraven bij de restanten van de Noordpoort op Bastion IX.

Deze muurresten zijn opgemetseld op de oude fundamenten ter gelegenheid van het 350 jarig jubileum van de bevrijding van Brielle. Op 1 april 1922 heeft toenmalig Koningin Wilhelmina een plaquette onthuld.

Helaas heeft de tand des tijds de muurresten aangetast en de werkgroep heeft restauratie architect Rokus Visser gevraagd een restauratie voorstel te maken, Want het is in 2022 450 jaar geleden dat Brielle bevrijd is.

Op zijn verzoek zijn de sleuven gegraven. Aan de linker kant bij het schietgat werd niets gevonden. De conclusie was dat de vroegere ondergrond van de muur bijna 2 meter lager heeft gelegen.

Aan de rechterkant is ook een sleuf gegraven, dit stuk muur is niet verbonden met de eigenlijke oude poort en hier zijn ook de plaquettes geplaatst. Hier werd aan de “buitenkant” van de oude stadsmuur de fundamenten gevonden van een dikke muur. Ook werd een deel van een plavuizen vloer gevonden. Wat dit is geweest zal archiefonderzoek moeten uitwijzen. Een wachthuisje of toch iets anders? We zullen hierover schrijven als we meer weten.

Steekhengst ‘Boreas’ komt naar Brielle

Varen en wandelen met een Brielse stadsgids en ontdek de geheimen van Meeuwenoord

De zalmschuur aan de Veerweg in Brielle is uniek. In alle andere plaatsen waar de zalmvisserij werd beoefend zijn deze schuren verdwenen, alleen de Brielse zalmschuur staat nog stevig en stoer aan de Veerweg.

Langs de benedenloop van de grote rivieren werd eeuwenlang de zalmvisserij uitgeoefend met houten zalmschouwen en steekhengsten. Het kan zeer bijzonder worden genoemd dat de Brielse zalmvisserij tot 1940 heeft bestaan, veel langer dan elders. Omdat steekhengsten op het laatst overal verdwenen waren stond het type ook wel bekend als Brielse hengst.
De enig overgebleven steekhengst werd omgebouwd tot jacht en heeft zijn bestaan weten te rekken tot de tachtigerjaren van de vorige eeuw. Toen is het scheepje opgegeven en vervolgens gezonken in een achterafsloot. Twintig jaar later is het weer naar boven gehaald en door de Stichting Behoud Hoogaars nauwkeurig opgemeten en nagebouwd op de oude scheepswerf in Arnemuiden.

Deze steekhengst, de ‘Boreas’ brengt een bezoek aan Brielle op 22 en 23 mei 2018 en neemt de oorspronkelijke ligplaats in van de vroegere zalmschouwen, de oude plek bij de grote zalmschuur aan de Veerweg.

U kunt een vaartochtje maken met de steekhengst ‘Boreas’ met aansluitend een korte wandeling langs de Veerweg tot aan het Prikkevest. Een Brielse stadsgids zal u de geheimen van Meeuwenoord onthullen!

Meedoen:

Opgeven bij Mevr. A.J. Luik Sipma (0181-418421), ajluik@hotmail.com
Tijdig afspreken is belangrijk, want er kunnen per vaartocht maximaal 7 personen met de steekhengst mee. Aangeven welke tijd uw voorkeur heeft.
22 en 23 mei: vertrek 13.30 en 15.30.
Deze vaartocht en wandeling kost per persoon € 3,50 over te maken op NL92 RABO 03654 08166

Historische Vereniging De Brielse Maasmond jubileert!

Dit jaar bestaat Historische Vereniging De Brielse Maasmond zestig jaar. Op 22 oktober 1958 kwam een gezelschap bijeen in het toenmalige Trompmuseum – later hotel de Nymph – aan de Voorstraat in Brielle. De ontwikkeling van Europoort en Botlek zou grote veranderingen teweeg gaan brengen en men maakte zich zorgen over het verdwijnen van ‘het streek-eigene’. Daarom besloot men de vereniging Vrienden van het Trompmuseum op te richten, om ondersteuning te bieden aan de museumcommissie. De vereniging stelde zich tot taak om – als een soort buitendienst van de commissie – voorwerpen die bij graafwerk of verbouwingen werden gevonden te bewaren en zo nodig te restaureren. Een belangrijke doelstelling was bovendien ondersteuning bij collectievorming van het museum.

In de loop van de tijd vonden er allerlei ontwikkelingen plaats en veranderden zowel het museum als de vereniging enkele keren van naam. De huidige vereniging De Brielse Maasmond wil de kennis over het verleden van Brielle en omstreken in brede zin bevorderen en de belangstelling ervoor stimuleren. Daarbij ondersteunt ze het Historisch Museum Den Briel bij aankopen, restauraties en door het in bruikleen geven voor expositie van de eigen collectie.

Lidmaatschap
Naast het halfjaarlijkse verenigingsblad De Brielse Mare worden er speciale magazines uitgebracht, waarin onderwerpen wat verder uitgediept worden. De vereniging organiseert voor haar leden lezingen en excursies. Voor 14 juni staat een uitstapje naar Het Nationaal Militair Museum in Soesterberg op het programma, waar onder meer een tentoonstelling te zien is over Willem van Oranje. Uiteraard wordt dit najaar de zestigste verjaardag gevierd, met onder andere een feestelijke jubileumavond. Wilt u deze leuke (en leerzame!) avond bijwonen? En bent u nieuwsgierig hoe Willem van Oranje optrad als veldheer tijdens de Opstand? Word dan lid van Historische Vereniging De Brielse Maasmond.

Deel herinneringen op Facebook
Informatie over jubileum en lidmaatschap vindt u op www.debrielsemaasmond.nl en Facebook. Heeft u mooie herinneringen aan Brielle/Vierpolders/Zwartewaal uit 1958? Of (jeugd)foto’s van uzelf of bekende Briellenaren? Deel ze op Facebook van Historische Vereniging De Brielse Maasmond!

Illustratie: ansichtkaart collectie Streekarchief VP

Gevelsteen ‘Dit is inde Koremaet’

Deze steen aan de Langestraat 29, daterend ca. 1648 laat een maatvat zien dat eraan herinnert dat hier ter plaatse koren werd verhandeld. Dit gedeelte van de Langestraat heette vroeger de korenmarkt.

Een “Maet” geeft een hoeveelheid aan, bijvoorbeeld een aantal liter.  Met de strijkstok die uit de maat steekt werd de maat afgestreken. Hier vindt het gezegde “aan de strijkstok blijven hangen” zijn oorsprong.

De steen is aan drie zijden versierd met zogenaamd rolwerk.

Het dubbele pand dateert rond 1600.

Opvallend is dat op de foto van rond 1908 de gevelsteen in het midden van de twee gevels van nummer 27 en 29 zit, waarschijnlijk waren beide panden van één eigenaar. Jaren later is bij de twee panden een nieuwe voorgevel aangebracht en is de gevelsteen herplaatst in de gevel van nr. 29

1908:

Situatie nu:

Naar de overzichtskaart met alle Brielse gevelstenen >

Maart: koudegolf op de Brielse wallen

Het begin van het jaar was nat en daardoor konden we geen babettes en affuiten plaatsen op Bastion IV, het Bleijkers bolwerk. Maar het ging vriezen en 1 maart, een van de koudste dagen, hebben we ingepakt als Eskimo’s de affuiten geplaatst.

Op plaatsen moest grond, die bevroren was, weggehaald worden om de babettes (platforms) te kunnen plaatsen. Maar het plaatje begint er al mooi uit te zien. En wat een verschil met een oude affuit die nog vervangen wordt. In april hopen we de (extra grote en zware) kunnen te kunnen plaatsen.

Nog een paar weken en de laatste twee affuiten van deze winter zijn klaar. Een affuit gaat nog naar het Bleijkers Bolwerk. De andere naar Bastion III achter de melkmeid.

Omdat niet iedereen tegelijk aan de affuiten kan bouwen, zijn een aantal werkgroep leden begonnen aan de gang rondom de gewelven in bastion VIII. Deze wanden worden geverfd en er moeten een aantal luchtinlaten gerepareerd worden gerepareerd worden. Er ontbreken scharnieren en een schuif. Ook moeten er nog wat gestuct worden. Ook de houten luiken worden opgefrist. Dus voorlopig nog genoeg werk.

Voordat het 1 april is wordt de berookte wand van Bastion IX geverfd en het hek bovenop gerepareerd, zodat de Spaanse commandant niet vroegtijdig aan zijn eind komt.

Gevelsteen ‘Niets is om Niets’

De werkgroep ‘Gevelstenen’ plaatste op 28 maart 2018 een oproep in de Brielsche Courant om de herkomst van de gevelsteen ‘Niets Is Om Niets’ in de Molenstraat te achterhalen:

Dezelfde dag nog kwam er een antwoord:

‘Beste mensen, in de krant van woe. 23 maart las ik jullie stukje over de herkomst en betekenis van een gevelsteen in de Molenstraat. Ik kan voor de opheldering zorgen, aangezien ik de steen zelf gemaakt heb.

Jaren terug vroeg Hans van Krimpen mij de steen voor hem te maken met zijn lijfspreuk er op. De titel van het boek des levens slaat op het feit dat, ook al doe je dingen zonder verdere bedoelingen, ook dit een bedoeling is. Alles doe je ergens om. Het was indertijd nog best een karwei de steen veilig aan de muur te bevestigen, want het weegt nogal wat. Hans van Krimpen is helaas nog niet zo heel lang geleden overleden, maar veel mensen moeten hem gekend hebben, want hij verzorgde indertijd muziekavonden in de Infirmerie over operamuziek en gaf daar uitleg bij. Hij woonde in het huis waar de gevelsteen geplaatst is. Ik hoop u hierover voldoende geïnformeerd te hebben.

Met vriendelijke groet, Gerrit Schokker. Burg. van Sleenstraat 40, den Briel.’

Foto’s:

Situatie 1989:

Situatie nu:

Gevelsteen:

Elke gevelsteen in Brielle draagt zo een bijzonder verhaal bij zich van mensen die soms niet meer leven, en soms nog wel. De gevelstenen-wandeling ‘Kijk eens naar Boven’ is te koop in het Historisch Museum, Markt 1. De overzichtskaart met alle Brielse Gevelstenen vindt u hier.

‘Grootvaders kijkdoos’

Cees Weltevrede over zijn jeugd in Brielle:

Ons huis… het was er ouderwets en donker op nummer 133; in de winter was het er koud. Geen centrale verwarming, maar een potkacheltje gestookt met hout, eierkolen of bruinkool briketten. Geen warm water uit de kraan, maar uit een zingende fluitketel. Op de zolder waren drie slaapplaatsen. Je kon zo de dakpannen zien, en er zelfs doorheen kijken, want ons huis had geen dakbeschot. Als het vroor, stonden er ijsbloemen op de ruiten. Mooi en mysterieus om te zien. Wie woont er nog in een huis met ijsbloemen als het vriest? We kookten op stadsgas (gewonnen uit steenkool en het kwam van de gasfabriek op het Scharloo) en op een fornuis in de keuken. Er hingen in de keuken bakjes aan de wand gevuld met zand, zeep, soda voor de afwas en om je handen te wassen. Voor de mensen die konden lezen stonden er drie woorden op die mij nog steeds als een regel uit een gedicht in de oren klinken. Het waren de eerste woorden die ik kon lezen, in hoofdletters nog wel.

Een douche hadden we niet. We wasten ons in de keuken, poetsten er ook onze tanden met zeep of soda, want tandenpoets hadden we ook niet.
Zand-zeep-soda dus. De blikjes moesten per se in die volgorde gezet worden. We hadden een granieten aanrecht met een afvoer die vaak verstopt was. In de keuken lagen stenen tegels op de vloer, in de andere vertrekken lag zijl (linoleum), met daarop een kokos vloerkleed. Er was geen dubbel glas, of andere isolatie. Verder was er spaarzaam elektrisch licht, in de woonkamer één hanglamp en één leeslamp. Een peertje in de keuken en in de gang en dat was onze binnenhuisverlichting. Op zolder was geen licht. Je moest er met een zaklamp, kaars of stallamp de weg vinden. Het hele huis had buiten en binnen een armoedige, ja, verwaarloosde aanblik. Kijk maar eens op de foto naar onze vlaggenstok die we niet hadden, ons terras dat we niet hadden, onze tuinstoelen die we ook niet hadden en ons zonnescherm dat we wel hadden… We troostten ons met de gedachte dat we niet de enigen waren. Armoede (wij noemden het eenvoud) was troef in onze straat, en dat kwam door de wereldoorlog 1940-45. Armoede is wel betrekkelijk, in het vervolg zal blijken dat we toch op 133 en daarna nog rijk waren.

We zagen er fatsoenlijk uit, kijk maar, mijn vader draagt een stropdas. Ik vind mezelf wel een scharminkel en ik vind ook dat ik er tamelijk chagrijnig op sta, dit in tegenstelling tot wat ik eerder heb vermeld over dat lieve ventje van vroeger. Mijn zuster en broer, Riet en Adriaan, zeggen trouwens dat ik vroeger een ernstig verwend kereltje was (ze spreken over door-en-door verwend), maar let op: er klinkt jaloezie in hun stem.

Vermeldenswaard is nog ons wc-raampje, het was kromgetrokken en uitgezet door de regen en kon niet meer dicht, wat in de winter de grote en kleine boodschap tot een winderige en vooral koude aangelegenheid maakte. De achtergevel maakt wel een verveloze indruk, zoals je ziet. Maar wij zagen dat niet. Mijn vader was trouwens geen doe-het-zelver, en geld voor de huisschilder hadden we wel, maar we wilden nog even wachten tot volgend jaar. Dat deden we met alle aankopen. Ik hoor hem nog zeggen: we slapen er nog een nachtje over en dan bedoelde hij: we wachten nog een jaartje…!

Beneden op 133 waren er twee kamertjes, een lange gang en een trapje omlaag naar de keuken, dat tevens een trapje omhoog naar de gang was.
We hadden een tuin, niet groot maar wel gezellig: honderd vierkante meter ongeveer, met een fietsenschuurtje, een kippenhok, een oude tuinbank en een grindpad dat zich niet onderscheidde van de moestuin er omheen. Je kunt ook zeggen: de moestuin onderscheidde zich niet van het grindpad. Het fietsenschuurtje stond altijd open: wij beschikten toenmaals niet over fietsen die gestolen konden worden, want die waren gevorderd door het herrenvolk. Er werden trouwens normaal gesproken helemaal geen fietsen gestolen. Je kon je fiets, als je die nog had, gewoon op straat zetten, tegen een boom of muur en de volgende dag stond hij er nog. En de dag daarna ook nog. Een fietsslot was nodeloze luxe.
Ja, die Duitsers, die kwamen in mei 1940 ongevraagd onze oostgrens over om het ons onbehoorlijk moeilijk te maken. Dit is zeer eufemistisch uitgedrukt! Dat ik toch in de oorlog geboren ben… daar sta er nog van te kijken, zoiets, een wereldoorlog, kun je een klein kind toch niet aan doen? Maar toch! Mijn ouders hebben mij (als ik goed tel) verwekt in de maand oktober van het jaar 1940 en negen maanden later, 21 juni, was het zo ver: ik was er.

Mijn vader was dus geen doe-het-zelver, en ook geen tuinman. De aardbeien – voor zover die nog groeiden op ons landgoed van 10 m2 – werden door de spreeuwen en merels opgegeten en niet door ons. Er was inderdaad een oude tuinbank, die dateerde nog van vóór de eerste wereldoorlog. Ook hadden we rabarber in de tuin, die groeide vanzelf en kon wel een meter hoog worden, tenminste… als je niet van rabarber hield. Maar wij hielden daar wel van en veel ook. Ik meen me ook te herinneren dat er iets stond dat in de verte leek op een bessenstruik, het kan ook een pioenroos geweest zijn.
Uit bovengenoemd schuurtje bezit ik nog gereedschap, o.a. een winkelhaak van het merk Nooitgedagt en een nijptang, die door mijn vader ostentatief knijptang genoemd werd. Ik gebruik dat gereedschap nog steeds, want ze zijn beter dan de exemplaren die je tegenwoordig bij de Action koopt. Met de winkelhaak onderzoek ik nog wel eens of alles bij ons thuis nog haaks is. En dat blijkt vaak mee te vallen. Als mensen ons vragen: Hoe is het?, antwoordden we dan ook steevast: Alles haaks!

Ook memoreer ik hier even het trieste feit dat wij ooit een broodplank hadden uit die tijd. Heeft niets met ons tuintje te maken, maar toch. Let op: hadden! Ik heb uitgerekend dat er meer dan driehonderdduizend (300.000) boterhammen op gesneden zijn, eerst door mijn oma en later door mijn moeder en daarna nog door ons. Hij was helemaal uitgehold op beide snijvlakken. Ik ontving hem ooit uit de nalatenschap (zeg: erfenis) van mijn ouders, maar helaas, hij is bij een grote schoonmaak in de mêlée van afdankertjes in het ongerede geraakt, verdwenen dus. Gelukkig ik heb er nog een aquarelletje van. En zo kan mijn nageslacht er kennis van nemen dat ik de waarheid spreek.

Wie de aquarel zorgvuldig bekijkt ziet dat er ook nog een oude stallantaarn te zien is (ook uit de nalatenschap) en dat op de broodplank een sinaasappel, twee appels en een mes liggen. Ook is er een plant en let op: een spiegel waarin een gedeelte van mijn huidige boekenkast te zien is. Wat dat laatste betreft… ik ben dan wel op Voorstraat 133 geboren, en ons achtertuintje was een hopeloze ellende, onze gevel gaf een verveloze aanblik, maar naar later zal blijken, de kleine Kees, eenmaal volwassen, is niet van de straat. Hij spaarde boeken, en zo te zien niet weinig ook.
Interessant is: wie heeft die broodplank geleverd. Het was een grenen broodplank, en ik denk dat mijn oma hem als stuk afvalhout van de plaatselijke timmerman heeft gekregen of gekocht. Waar kwam hij eigenlijk vandaan? Uit welke boom was hij gezaagd. Hoe oud was die boom? Waar stond die oorspronkelijk. Tegenwoordig kunnen ze bij zo’n stuk hout al zulk soort vragen onderzoeken en beantwoorden. Wat zou dat interessant zijn dat allemaal te weten. Maar helaas, de broodplank is niet meer. Als hij geluk heeft ligt ie nog ergens onder het huisvuil van Tilburg en omstreken. Er valt dus niets meer te onderzoeken. Maar we hebben dus gelukkig de aquarel nog.

Rechts van ons in de Voorstraat (voor de kijker links) woonde meneer Joppe. Hij was familie van dokter Joppe, een paar straten verder. Meneer Joppe was vriendelijk baasje dat mij altijd aansprak met ha buurmannetje Kees. Als iemand dat nu tegen me zou zeggen zou ik het ernstig denigrerend gevonden hebben, maar toen vond ik het heel aardig van meneer Joppe.
Ik herinner me dat ik één keer bij zijn broer de dokter in de spreekkamer geweest ben om in mijn ziel te laten kijken. Ik was vroeger een nerveus ventje. Ik hakkelde, was verlegen en had altijd overal jeuk. Verder zat ik op mijn stoel vaak heen en weer te wiebelen en ik kon ’s avonds moeilijk in slaap komen omdat mijn hoofd vol gebeurtenissen van de dag zat. Allemaal abnormale dingen dus, vonden mijn ouders. Ook speelde ik het liefst in mijn eentje en zat graag in het schuurtje met niets te spelen. Dat kon ik heel goed, mij hele jeugd door, maar er werden helaas geen cijfers voor gegeven op je rapport. Misschien was ik wel ongelukkig. Daarom werd dokter Joppe er dus bij geroepen. Hij heeft niets geks van enig belang in mijn ziel gevonden. Misschien heeft hij niet goed gekeken. Maar het belangrijkste was wel: ik had een ziel, en daar wil ik hier graag melding van maken. Mensen zonder ziel, dat is heel erg.

Links van ons woonden onze buren Van Dam. Zij was een lachebekje en een hups ding en hij agent van politie. Ze zijn later gescheiden. Ze hadden drie kindjes als ik mij niet vergis, waarvan Marja de jongste was. Over Marja moet ik nog iets bijzonders vertellen. Dat komt ook later.

A. van Soest: Gezicht op de hoek Dijkstraat-Witte de Witstraat

En even verderop in de Voorstraat woonde Jantje Ploege, mijn vriendje. En nog een huis verder woonde Van Soest. Hij was huisschilder en in de winter kunstschilder omdat hij dan werkloos was. Hij schilderde mooie plaatjes van huizen, gevels en stillevens. Ze hadden bij Van Soest een papegaai die – als je de voordeur opende – met luider stem riep: Hou je kop!, met luider stem dus, want vrouw Van Soest was doof. Ik ben er vaak binnen geweest om naar de schilderijen te kijken en ik dacht dan, als ik niets kan worden, word ik ook werkloos en kunstschilder.

Met Jantje Ploege

Toen ik eens, zestig jaar later, ons huis op 133 bezocht, was het veel kleiner dan ik altijd gedacht had. Dat gaat meestal zo: als je klein bent, lijkt alles groot; word je groter dan is alles klein. Hier zit een grote filosofische waarheid in. Een kwestie van zijn en niet zijn. Iets voor een tegeltje in het toilet. Ik had graag eens willen aanbellen op 133 en zeggen: hier ben ik geboren… vierenzeventig jaar geleden, mag ik even binnenkomen…? Maar daar had ik toch het lef niet voor. In mijn fantasie speel ik er wel mee om eens, in de nacht, een bord aan de gevel te hangen met

Hier werd geboren
Kees Weltevrede
21 juni 1941

21 juni 1941 is ongetwijfeld de belangrijkste datum van mijn leven. Je wordt geboren en je weet niets, helemaal niets… en je moet maar kijken wat er allemaal van komt in het leven, wat zich aandient en wat niet. En op een gegeven moment bemerk je dat je de wereld naar je hand kunt zetten. Dat je bijvoorbeeld moet gaan huilen als iets je niet bevalt. Je wordt groter en groter, ouder en ouder… en dan gebeuren er dingen die je met de beste wil van de wereld niet had kunnen bedenken toen je pas geboren was: je woont ergens in een koud en vochtig huis, je hebt een vader en een moeder, een grote broer en een grote zus, je hebt ooms en tantes, je hebt neefjes en nichtjes, je krijgt vriendjes… de wereld ligt voor je open en dan… (hou me vast) dan… moet je naar school. Dat is heel erg want het moet! Er is leerplicht. Wie dat uitgevonden heeft!

De school had voor mij niet gehoeven. Niet dat ik het op school niet naar mijn zin gehad heb, o nee, maar… ik ben een doe-het-zelver, een self-made man zeg ik altijd maar. Ik had alles wat ik op school geleerd heb veel beter en sneller zelf in m’n eentje kunnen leren, op eigen kracht. Dat heb ik later wel ingehaald, bijvoorbeeld: ik heb zelf leren zwemmen, fietsen, hobby-en, aquarelleren, etsen, gitaarspelen, blokfluiten, de tuin aanharken, de buitenboel opschilderen, boodschappen doen… en nog veel meer.
Maar helaas, het heeft in mijn vroege jeugd niet zo mogen zijn. Er is een stoet van onderwijzers en onderwijzeressen aan te pas gekomen, leraren en leraressen, ja zelfs hoogopgeleide pedagogen en didactici… die allemaal het beste met mij voor hadden (zeiden ze), maar die net zo goed thuis hadden kunnen blijven bij hun aquarium, poppenverzameling of Harley Davidson.
Ach, het is niet anders. Het was niet anders. Ik heb er genoegen mee genomen. Ze moesten zo nodig allemaal aan me sleutelen. Het is toch allemaal nog redelijk goed gekomen met mij, al had het wel beter gekund. Veel beter.

Nummer 133 staat in mijn herinnering als een vochtig, onfris & ongezond, maar knus onderkomen. Ik ben er de oorlog mee doorgekomen en heb er toch een prettig gevoel aan overgehouden: intiem, gezellig… met een gang waarin je kon knikkeren, koprollen op de mat en voetballen. En de kleuren staan mij nog bij als zacht-beige, zacht-groen en zacht-kobaltblauw. Alles zacht dus. Dat laatste kobaltblauw, weet ik trouwens niet zeker, maar het is mijn lievelingskleur, dus het zal wel. Ook ruik ik soms nog die geur van oud cement vermengd met putlucht en bruinebonensoep en dan denk ik aan mijn jeugd in 133, een tijd die nooit meer terugkomt, een tijd waarin ik zo onschuldig de wereld in keek, een wereld waarin alles altijd goed was. Alles weldaad, welzijn en welbehagen. Ik moet heel jong geweest zijn want de herinnering breekt plotseling af, en dan heb ik ineens heel andere gedachten.

Maar… onze tuin was zo’n weldaad van gerepte en ongerepte natuur: brandnetels, aardbeien (zie boven), grind, puin, een schuurtje, en een kippenhok… een weldaad voor ieder kind met toekomst. De kippen (mijn vader had niets met kippen, maar wij kinderen vonden ze heel aardig) waren altijd druk in de weer, het waren leghoorns, ze kakelden als de beste, maar legden meestal windeieren omdat mijn vader vergeten was schelpengrit te strooien. En wat waren ze lekker, die kippen, met de kerst.
Als je het tuinpoortje uitliep, kwam je bij een soort stortplaats waar iedereen zijn of haar armoedige overdaad deponeerde. Ik heb er nog een unieke foto van. Vol ontroering kan ik die nog steeds bekijken, omdat hij zo’n heerlijk moment laat zien uit mijn jeugd: mijn moeder, ik, en die gelukzalige bende. Heilige drie-eenheid. Als je goed kijkt, zie je ook nog een zandbak zonder zand, een kapotte waterleidingbuis, een fruitkistje zonder fruit. En dan mijn moeder en ik, we kijken naar de fotograaf. En zie je mijn schoentjes? Nieuw! Speciaal voor de foto gekocht!

Mijn moeder, ik en die gelukzalige bende

Robinsons. We hebben zo te zien een hemels gevoel samen. Wie van de jeugd van tegenwoordig heeft nog zo’n speelterritorium achter het huis? En dan vragen mijn huidige tijdgenoten zich af hoe het toch komt dat ik zo’n gezellige chaoot ben. Ons plekje van vroeger dus.

Ik moet wel bekennen dat ik verder weinig herinneringen heb aan 133 en omgeving. Het was oorlogstijd en ik kwam niet veel buiten. Als je door ons tuinpoortje ging, kon je linksaf, rechtsaf of rechtdoor. Maar ik ben nooit door ons tuinpoortje gegaan. Want er waren Duitsers. Overal zaten die smeerlappen. Achter struiken. Achter bomen. Achter muurtjes en schuttingen. En als ze er niet waren, konden ze komen. ’s Avonds moesten de ramen geblindeerd. Er is in die tijd in Den Briel een bom gevallen, er waren doden; ik weet het alleen van horen-zeggen. Maar het is echt gebeurd. Er waren ook onderduikers. Er waren verzetstrijders. Er waren ook NSB-ers. Het was oorlog! In en om Brielle staan nu standbeelden om de helden en slachtoffers te gedenken. Zeventig jaar na dato. Ik zie mijn vader nog na de oorlog met anderen in een lange rij een krans leggen op De Dam. Ik hoor nog de merels fluiten tijdens de twee minuten stilte op de avond van 4 mei.

Monument voor de gevallenen

Toen de oorlog afgelopen was, werd er bijna niet meer over gepraat. We moesten door. Ook over de joden werd niet gesproken. Pas na jaren… en dan nog vaak alleen in de literatuur. Dat vind ik nog steeds raadselachtig, het moet toch grote indruk gemaakt hebben op mijn ouders en familie dat er meer dan honderdduizend Nederlandse joodse mensen vermoord zijn. Het bittere kruid van Marga Minco, die diep ontroerende kleine kroniek, was toch in 1957 gepubliceerd. En iedereen wist het toch. Het kan natuurlijk zijn dat mijn ouders en onderwijzers zo’n diepdroef thema thuis en op school voor ons opgroeiende jeugd verborgen wilde houden… Wat verborgen houden? Het had anders gemoeten. Zoals op de school van Ankie, waar een leraar Nederlands (zij weet zijn naam nog: Freek de Leeuw…) in het jaar 1957 klassikaal dat treurig mooie verhaal voorlas aan leerlingen van amper 15 jaar. ‘Er rijdt door mijn hoofd een trein vol joden…

Bovenstaande relaas van Cees Weltevrede (momenteel woonachtig in Riel) komt uit het Herinneringsboek dat hij maakte voor zijn (klein-)kinderen. Mocht u interesse hebben in het hele verhaal, neemt u dan contact met ons op via webmaster@kunstencultuurbrielle.nl, dan sturen wij uw email naar hem door.

Brielse grachten en beren…

Water speelt een belangrijke rol in de Europese geschiedenis. Producten, mensen, culturen en ideeën zijn ooit over het water verspreid tot in alle uithoeken van ons continent en zelfs ver daarbuiten. En water werd ook als wapen ingezet ter verdediging van een stad of vesting, om inwoners en gebouwen te beschermen. Erfgoed, van fysieke objecten tot immateriële zaken, vertelt het verhaal van de mensen in Europa, en verbindt verleden en toekomst. Daarom is ‘Water’ het thema van de maand maart tijdens het Europees Erfgoedjaar in 2018.

Brielle was in vroeger tijden gemakkelijk te bereiken vanaf zee: men voer vanaf de Noordzee de Maas op en stond al snel aan de rand van het stadje. Niet alle schepen en bemanningen kwamen om eerlijk zaken te doen. Bovendien waren er regelmatig oorlogen waartegen de stad beschermd moest worden. In de loop der jaren werden ter bescherming van de stad singels en wallen aangelegd. Indien de stadspoorten gesloten waren, was de enige toegang tot de stad via het water van de singels. De singels waren vrij ondiep maar om het de ‘vijand’ moeilijker te maken werden er in het midden van de singels extra verdiepingen, tot enkele meters diep, aangebracht. Indien je niet kon zwemmen dan haalde je de overkant niet. Mocht de volhardende strijder toch deze barrière hebben overwonnen dan wachtte hem nog een stekelige meidoornhaag onderaan de stadswal waarop moedige soldaten, welkom heetten.

De singels zijn gescheiden door zogenaamde beren, stenen dammen. Op de beren staan gemetselde monniken, die dienden om de vijand de toegang tot de stad te bemoeilijken ofwel geheel uit te sluiten. Sommige van de monniken zijn nog extra voorzien van ijzeren haken, scheurbroeken genoemd, een extra probleem voor de vijand. De stenen beren waren in feite verlengstukken van dijkjes in het polder landschap en vervulden de taak van waterkering. Ga bijvoorbeeld eens kijken bij de beer aan de oostkant van Brielle, deze beer is gebouwd in het verlengde van een oude zeedijk. In vroeger dagen kwamen overstromingen regelmatig voor. Het zoute water werd door middel van lage dijkjes gescheiden van de erachter liggende poldertjes en het zoete water werd niet vermengd met het zoute.

Beer bij Bastion II, links zoet water en rechts zout water in vroeger dagen. Als je er bent, kun je goed zien dat de beer een verlengde is van de voormalige zeedijk.

Maak eens een wandeling over de Brielse wallen en verwonder u over de techniek van waterbeheersing in vroeger dagen!

Werk aan de vesting: januari en februari 2018

Ook deze winter worden weer nieuwe affuiten gebouwd. Deze zijn voor de grotere, aangekochte kanonnen. Dus moeten de afmetingen aangepast worden. Deze affuiten zullen op het Bleijkers Bolwerk geplaatst worden. Het vierde affuit is in januari naar de gemeentewerf gebracht, omdat we door het natte weer niet met een zware kraan op de wallen kunnen rijden. In totaal komen er 5 kanonnen te staan in “oorlog opstelling”. Meer hierover de komende maanden.

De Brielse wallen staan in de belangstelling en ons werk is goed te volgen op de internetsite, Zo kregen we een mail van mensen die een kanon wilden plaatsen op de deels gerestaureerde Ommerschans. Maar hoe bouw je een affuit? Wij hebben tekeningen gestuurd en zij hebben een werkbezoek gebracht aan Brielle. Zij waren enthousiast over alles wat zij zagen.

Voor meer informatie: www.ommerschans.nl Kijk ook onder projecten.

Veel mensen wandelen over onze mooie wallen, maar de toegankelijkheid van sommige bastions laat te wensen over. Men kan ook wandelen langs de buitenkant, langs de veste, maar dat betekent klauteren over hekken en ‘waar kan ik weer naar boven lopen?’. De werkgroep is daarom begonnen om samen met twee mensen van de gemeente een inventarisatie te maken van alle trappen aan binnen- en buitenzijde en waar eventueel klaphekken moeten komen. En sommige trappen zullen indien nog in goede staat verplaatst worden.

In februari zijn we begonnen om de binnenkant van Bastion VIII op te knappen, met name de gang rond de drie ruimtes. Op het bastion zijn vier oude populieren weggehaald. Deze waren te oud en slecht om te handhaven. De toegankelijkheid van een van onze mooiste bastions zal ook verbeterd worden.

En binnen gaat het werk aan nog meer wielen en affuiten gewoon door.

Gevelstenen Maarland nz. 10-11

De steen in de gevel van nummer 10  heeft als opschrift “OP HOOP” 1612 en een vishaak en de gevel van nummer 11 een Kabeljauw en het jaartal 1610. Beide stenen zijn omlijst met een rolwerk. Deze beeltenissen vinden hun oorsprong in Hoekse en Kabeljauwse twisten die plaats vonden van 1345-1488 welke gewonnen werden door de Kabeljauwen:

Onder beide gevelstenen is nog een steen aanwezig met een goudkleurige leeuwenkop met opengesperde muil.

Vóór de restauratie die plaats vond in 2000 waren de leeuwenmuilen geopend en stak er een vlaggenmast uit. Het is niet duidelijk waar deze open muilen oorspronkelijk voor dienden. Wel is bekend dat in het oude stadhuis van Woerden waar ook soortgelijke leeuwenkoppen aanwezig zijn uit dezelfde periode, één gebruikt werd om bij gelegenheid de galg uit te steken. Niets wijst er op dat dit in Brielle ook het geval was.

Situatie 1910:

Situatie nu:

Naar de overzichtskaart van alle Brielse gevelstenen >

2018: Europees Erfgoedjaar!

Erfgoed speelt een belangrijke rol binnen het cultureel diverse Europa. Op iedere hoek van de straat kun je in alle Europese landen erfgoed vinden: het omringt ons in dorpen, steden, landschappen en zelfs onder de grond als archeologische vondsten. Om het belang van ons cultureel erfgoed én het behoud ervan te benadrukken, heeft de Europese Commissie 2018 uitgeroepen tot het Europese Jaar van het Cultureel Erfgoed. 

Op vrijdag 26 januari was de Nederlandse aftrap van het Europees Erfgoedjaar bij het Scheepvaartmuseum in Amsterdam. Op deze dag werd benadrukt dat het belangrijk is dat de cultuurhistorische waarden van onze stad niet alleen bewaard blijven maar dat iedereen er ook kennis van kan nemen. Dat doen steden bijvoorbeeld door erfgoedprojecten op scholen, maar ook bijvoorbeeld de Open Monumentendagen.

In Brielle, Den Briel, als historische vestingstad met één van de best bewaarde vestingwerken van Nederland, is er continu aandacht voor het beheren en zo goed mogelijk behouden van het cultureel erfgoed. De website Levedevestingbrielle.nl is hier getuige van, het museum (De Tachtigjarige Oorlog. Historisch Museum Den Briel), de werkzaamheden van het Erfgoedgilde met haar diverse werkgroepen en ook de staat van de vele monumenten en plekjes in Brielle zelf. Tijdens de Open Monumentendag en de Open Monumenten Klassendag komt jong en oud in contact met het erfgoed van Brielle. En de gidsengroep geeft regelmatig wandelingen die ware belevingen zijn van de Brielse geschiedenis.

Dit speciale erfgoedjaar zullen we op deze website artikelen plaatsen, gekoppeld aan het maandthema dat de Europese Commissie heeft ingesteld. Kijk daarom regelmatig op de site, of blijf op de hoogte via de facebookpagina: www.facebook.com/brielle.vesting

Meer informatie over het Europees Erfgoedjaar vindt u hier: www.europeeserfgoedjaar.nl

Gevelsteen ‘De Hoofdwacht’

  Markt 7

Vanuit dit pand gebouwd in 1789 ter vervanging van een eerder gebouw, werden de wachtdiensten geregeld voor de bewaking van de stadspoorten.

De hoofdwacht deed als zodanig dienst tot in 1882, toen het Brielse garnizoen werd opgeheven en de poorten buiten gebruik werden gesteld. Daarna werd het gebouw de woning van de opzichter van ‘s Lands Fortificatiën.

Vanaf 1965 heeft het gebouw geruime tijd dienst gedaan als kazerne van de Koninklijke Marechaussee.

Nadat Gemeente Brielle het pand in 1992 aankocht en het vervolgens restaureerde, is het sindsdien verhuurd en is er een horecagelegenheid in gevestigd.

Tijdens de restauratie is in het fronton het wapen van Holland wederom aangebracht.

Situatie 1922:

De Hoofdwacht nu:

Naar de overzichtskaart met alle Brielse Gevelstenen >

November en december 2017, een paar gedenkwaardige maanden

De wintermaanden zijn voor het werk aan de vesting per definitie minder geschikt, dus werd er hard gewerkt aan nog 2 “buitenmodel” affuiten voor de nieuwe kanonnen.

Er werd gebeiteld, gezaagd en geschilderd of eigenlijk gebeitst. Een groot aantal plankjes voor de wielen werden geschaafd en op dikte gemaakt.

Deze affuiten kunnen naar het Bleijers Bolwerk gebracht worden als de grond niet meer nat is.

Het bastion III op het bolwerk bij de Kaaistraat werd opengebroken en bleek ook werd erg klein. Maar dit was wel reden voor onze huisschilder om meteen aan de binnenkant te beginnen.

In november bezocht een filmploeg Brielle voor opnames voor het EO programma Hoop, Geloof en Liefde en op 11 november maakten zij beelden van het werk van onze werkgroep.

De uitzending is hier nog te bekijken.

Tussen al het werk door kwam Burgemeester Gregor Rensen langs.

Van het RTV Rijnmond programma dwars door Rijnmond kregen wij een taart dankzij een tip van Wil Rijsdijk. De week daarvoor werden een telefonisch interview afgenomen. Alweer  goede publiciteit voor Brielle.

De werkgroep Kanonnen en “schafuiten”deed mee aan de maskerade met als onderwerp het terrassenbeleid. En we kregen daarvoor de Fons Löbke prijs.

Wij wensen iedereen heel prettige feestdagen en een goed 2017 toe.

Brielle in TV-programma ‘Geloof en een Hoop Liefde’

Op woensdag 13 december om 17.15 uur kwam Brielle in een uitzending van Geloof en een Hoop Liefde op NPO 2 uitgebreid aan bod.

De opnames werden een paar weken eerder gemaakt. Onder andere Koos Steentjes van de werkgroep Kanonnen en Affuiten kwam aan het woord.

Klik op onderstaande afbeelding om de aflevering te bekijken:

Kanonnen op de eilanden van Cabo Verde

Een van de werkgroep leden, Sander van ’t Verlaat, heeft in november een bezoek gebracht aan twee eilanden van de Kaapverdische Eilanden.

Het eiland Santiago met de stad Praia, de hoofdstad van Kaapverdië, had een aantal verrassingen in petto. Kaapverdië was onbewoond toen in 1460 de Portugezen de eilanden bereikten en ze deel van het Portugese rijk maakten. De Portugezen vestigden zich in 1462 in Santiago en in 1587 werd de eilandengroep een Portugese kolonie. In 1975 werden de eilanden onafhankelijk.

In de hoofdstad Praia ligt het regeringskwartier en hier staan een hele rij kleinere kanonnen.

Maar aan de rand staan de “echte” kanonnen met uitzicht op de haven. Het zijn mooie Portugese kanonnen. Jammer dat ze niet op affuiten staan.

Ongeveer 20 km buiten Praia ligt Cidade Velha (de oude stad). Dit is de oude hoofdstad van Cabo Verde, nu Unesco wereld erfgoed en was de eerste plaats in Afrika waar een Europees land een vestiging bouwde. Hoog boven het plaatsje ligt Het fort Sao Filipe is gebouwd in 1587 nadat de Engelse piraat Francis Drake de nieuwe kolonie van Portugal aanviel.

Ook hier weer een aantal kanonnen zonder helaas affuiten.

Zo te zien is er nog genoeg werk wereldwijd voor de Werkgroep kanonnen en affuiten.

Gevelsteen ‘In Den Lammerenberch’

Vischstraat 3

In de 19^e eeuwse gevel van Vischstraat 3 is een vermoedelijk uit het derde kwart van de 17^e eeuw  daterende steen aangebracht, met binnen een rijk gebeeldhouwde omlijsting een voorstelling die de eronder aangebrachte naam “In Den Lammerenberch” verbeeldt.

In 1754 wordt dit pand gekocht door de Engelse officier David Shephard voor FL. 500,–

De naam van dit huis zal dus vermoedelijk met de naam Shephard (herder) te maken hebben.

Foto 1961:

Situatie nu:

Naar de overzichtskaart van alle Brielse gevelstenen >

Werk aan de vesting: ‘September: affuiten bouwen’

Omdat we even niet verder kunnen werken aan het kruitmagazijn, hebben we 4 babettes gebouwd, waarvan 3 stuks naar het Bleijkers Bolwerk zijn gebracht. Door de vele regen kunnen we de kanonnen nog niet hiernaar toe brengen.

Dus het wordt binnenwerk. De kast voor de elektriciteit in het kruitmagazijn wordt gemaakt en geplaatst.

Ondertussen graaft de gemeente een geul voor de elektriciteitskabel naar het kruitmagazijn.

Het werk aan de eerste twee assen schiet al aardig op.

Onze schilderende banketbakker werkt het ijzerwerk bij.

Voor Bastion III moet een terras gemaakt worden om dit toegankelijk te maken. Dit wordt helemaal prefab gemaakt en ter plekke in elkaar gezet.

Als proef worden nu twee affuiten in de rode beits gezet i.p.v. gewone verf. Ondanks dat het eikenhout vaak een half jaar ligt te drogen is het toch niet droog genoeg, waardoor de verf er op plaatsen afbladdert.

En het opbouwen van het eerste affuit voor een van de nieuwe kanonnen is begonnen.

We zijn begonnen met een inventarisatie van alle kanonnen. Dit betekent dat ze opgemeten worden, nummers en bouwjaar opgeschreven en gefotografeerd. Alleen wat de betekenis van het teken op sommige kanonnen is weten we nog niet.

Gevelsteen ‘De rode koe’

Voorstraat 122 Brielle.

Een vermoedelijk vroeg 17de-eeuwse steen.

Oude verfresten laten zien dat een roodbruine koe is bedoeld. Ook hier is de vraag of de steen niet van elders komt, aangezien het pand Voorstraat 131 eertijds De Rode Koe heette.

De steen houdt mogelijk verband met de beestenmarkt die tot in het jaar 1616 in dit gedeelte van de Voorstraat, het Noordeinde, werd gehouden.

Foto vroeger (1902, uit het Streekarchief):

Foto nu:

Naar de overzichtskaart met alle Brielse gevelstenen >

Werk aan de Vestingwerken: ‘Augustus; weer aan het werk’

Na een zomerreces van 4 weken zijn we begin augustus weer aan het werk gegaan. Zolang het weer goed is, krijgen de affuiten waar nodig een opknapbeurt. Ondanks het feit dat het hout ongeveer 6 maanden ligt te drogen, is het toch nog redelijk nat. Bij het verder indrogen ontstaan scheuren en wordt de verf aangetast.

Er zijn weer twee nieuwe affuiten klaar. En worden vervoerd naar het Bleijkers Bolwerk. Deze zijn voor de “nieuwe” kanonnen. Hopelijk kunnen de kanonnen de komende weken ook hiernaar toe gebracht worden voordat de grond te nat is. Ook de affuit van het bestaande kanon moet nodig vernieuwd worden.

Voor dit bolwerk, moeten nog 3 nieuwe babettes gemaakt worden. Dus aan de slag.

We hebben nog eikenhout voor twee affuiten. Het maken van de assen is handwerk en hier gaan heel wat uurtjes inzitten.

Het overige hout moet geschaafd worden en op de juiste afmetingen gebracht. Gelukkig werkt de “van diktebank”.

En onze wielenspecialist gaat verder aan de wielen.

Gevelsteen ‘Spes Talpa’

De eigenaar van dit huis aan de Dijkstraat 11 heeft in 1993 deze gevelsteen naar eigen ontwerp laten maken.

De beschrijving van de voorstelling op de gevelsteen is als volgt: Een mol op een anker en de woorden “Spes” en “Talpa”:

• “Spes” is het Latijnse woord voor hoop – ook het anker heeft die symboliek.
• “Talpa” is het Latijnse woord voor mol, de naam van de familie.

De vier bloemen stellen de kinderen van het gezin voor.

De Dijkstraat in 1957 (Foto uit het Streekarchief):

Naar de overzichtskaart van alle Brielse gevelstenen>

Werk aan de vesting: ‘Juni, het is weer tijd voor buitenwerk’

Afgelopen maand hebben we verder gebouwd aan twee affuiten voor de nieuwe kanonnen. De maat moest aangepast worden op deze grotere kanonnen.

Maar is zijn ook kopschotten gemaakt voor de nieuwe opstelplaatsen op het Bleijkers Bolwerk.

En de laatste hand is gelegd aan de draaibrug bij het Kruithuis. De brug kan op slot in zowel gesloten als geopende toestand en er is een juk gemaakt als de brug open is (of is die dan dicht?).

Het mooie weer nodigde uit tot schilderen. Hier het kruitmagazijn in de courtine. Hoewel het bijna te warm was.

Op het Bleijkers Bolwerk staat nu een kanon. Er komen 4 nieuwe bij. Daarvoor moeten de opstelplaatsen gegraven worden, kopschot en babette geplaatst worden. Deze kanonnen staan gericht op het voormalige ravelijn waar nu de Chinees is en op het waterravelijn bij Jumbo.

Werk aan de vestingwerken: Bezoek aan de vestingstad Gorinchem

In juni heeft de volledige werkgroep een bezoek gebracht aan Gorinchem. De aanleiding was dat wij van de Stichting Menno van Coehoorn hoorden dat er in Gorkum twee kruitmagazijnen zijn die dezelfde bouw hebben als in Brielle.

We hebben een groot deel van de wallen belopen; op de bovenkant dus het uitzicht was prachtig. Er was veel te zien; een z.g. SIG bunker uit 1930, een kruitmagazijn, schietbaan (onderaan de wal).

Ook hebben we de (buitenkant) van de poterne gezien. Dit is een doorgang in de wallen die wij in Brielle ook hebben.

En toen kwamen we bij het eerste kruitmagazijn, dat we wel van binnen konden bekijken. De twee magazijnen zijn bijna te mooi geworden. Het verschil met voor de restauratie is groot.

Ook hier is een “suchtgang” die een grote bocht maakt.  Zie de plattegrond.

Hieronder een aantal detailfoto’s die een indruk geven hoe mooi het is geworden. Misschien te mooi? Een deel van het bronzen hang- en sluitwerk is origineel.

Ook Gorkum heeft kanonnen (in totaal 4) zoals hier bij de dalempoort. De affuiten zijn heel anders. Dit in tegenstelling tot onze scheepsaffuiten of rolpaarden.

Tot slot de fundamenten bekeken van de blauwe Toren op weg een biertje.

Onze gids kreeg een miniatuur affuit met natuurlijk kanonbier.

Werk aan de Vesting Mei 2017: Bastion V geopend

Op zaterdag 27 mei is Bastion V officieel geopend, maar daarover straks meer.

Tussen al het andere werk door wordt aan twee affuiten gewerkt. Deze zijn voor de “nieuwe kanonnen” en komen op het Bleijkers Bolwerk (Bastion IV) te staan.

Zoals vorige maand gemeld is het affuit(je)voor het kanon  bij het Kruithuis ook geplaatst. Het is mooi geworden.

En we blijven bij het Kruithuis, want het gerenoveerde draaideel van de brug was klaar en moest gemonteerd worden. Gelukkig kregen we hulp van de gemeente die de onderdelen kwam brengen en de brug met het kraantje kon optillen om de onderkant weer te monteren.

En toen er proefgedraaid worde, Maar er moest meer contragewicht in. Foto 10 En aan een kant lag het straatwerk te hoog. Dus de stratenmaker uit 1572 werd te hulp geroepen.

Later is nog een schuif met slot gemonteerd en komt er een juk waar de geopende brug op komt te liggen en ook weer op slot gaat. Dus graffiti-spuiters zullen moeten leren verspringen.

De Projectgroep bastions ontsloten zoekt voor de opgeknapte bastions een bestemming en voor bastion V of Westerbolwerk is dat een presentatie over de Franse tijd. Het bastion was opgefleurd met vlaggen en een deel van de equipage van de Delft was ook aanwezig. De deuren waren versierd door linten in Franse en Nederlandse kleuren. Deze werden doorgeknipt door burgemeester Gregor Rensen en wethouder Dick Verbeek.

Binnen zijn de muren beschilderd door de Verbeelders, Nico Smit en Jan.

En er is een korte film gemaakt die ook van buiten kan worden gestart. Het geheel is prachtig geworden en heel leerzaam.

Maar u moet maar zelf gaan kijken.

Foto-album opening Bastion V

Op zaterdag 27 mei 2017 werd met stralend weer het in ere herstelde Bastion V officieel geopend.

Onderstaande foto’s van deze bijzondere middag werden gemaakt door Jan Engelblik.

Gevelstenen Waag/ Gevangenis

Op de hoek van de Venkelstraat (voormalig Groenmarkt) en de Koopmanstraat staat een gebouw die behoort tot het voormalig stadhuis en is nu een onderdeel van het historisch museum gewijd aan de tachtigjarige oorlog 1586-1648.

Dit gebouw is gebouwd in 1623 en deed dienst als waag, op de begane grond, en als gevangenis en gijzelkamer. Deze bevinden zich op de begane grond en op de eerste etage. De cellen zijn nog in het gebouw aanwezig.

Op de muur in de Koopmanstraat (vroegere schrijfwijze Comansstraat) zitten twee gevelstenen. De bovenste toont drie wapenschilden.  Namelijk; links boven het wapen van Holland (De Hollandse leeuw) daarnaast het wapen van Voorne (de Heren van Voorne) met daaronder het wapenschild van Eg Mont (Egmond)

De gevelsteen daaronder bevat de wapens van Voorne en Brielle. Het schild van Voorne (links) wordt vastgehouden door een eenhoorn en het schild van Brielle wordt vastgehouden door een Capurissa. Deze heeft een mensengezicht, hondenoren, leeuwenstaart en gespleten hoeven. Beiden zijn fabeldieren. De Capurissa is omstreeks 1600 als schildhouder bij het wapen van Brielle toegevoegd.

Deze capurissa ziet er anders uit dan diegene die op de voorkant van het stadshuis staat. Dit heeft waarschijnlijk te maken met het volgende. In 1792 heeft een ingrijpende verbouwing van het stadhuis plaats gevonden. Voor die tijd had het stadhuis een trapgevel  en geen fronton.  In die tijd van de restauratie had de ontwerper een ander idee hoe de Capurissa eruit zag als die van de gevelsteen.

De Waag voor 1956:

De situatie nu:

Door: Hans van Rutten van de werkgroep Gevelstenen van het Erfgoedgilde Den Briel.

Bronnen:

Stadswandeling Brielle; Kijk eens naar boven

Gevelstenenroute Brielle

Wandschilderingen in Bastion V

Er wordt hard gewerkt om Bastion V helemaal klaar te maken voor de opening van Bastion V op 27 mei aaanstaande, het mooie stukje Brielse erfgoed op het Oranjeplein op de vestingwallen.

Onderstaande alvast een blik op twee mooie wandschilderingen van de Verbeelders, prachtig werk Jan van Onselen en Nico Smit.

Nog een paar dagen en dan is de expositieruimte in bastion V klaar voor het publiek. Geïnteresseerden zijn zaterdag om 15.00 uur welkom voor de officiële opening.

Wandelen langs de Atlantikwall

Op 6 mei is een nieuwe wandelgids van de Atlantikwall gepresenteerd op Fort 1881 te Hoek van Holland. Langs de Zuid-Hollandse kust zijn de overblijfselen van deze linie nog steeds goed zichtbaar, zo ook op Voorne.

Tien rondwandelingen tussen Noordwijk en Goeree nemen je mee langs dit militaire erfgoed. Wandelingen 8 en 9 voeren u langs bijzondere plaatsen in onze eigen regio.
Alle tien de tochten lopen door zowel natuurgebieden als meer bebouwde omgevingen.

De gids met wandelroutes kan voor € 14,95 besteld worden via deze website.

Maart en april; een mini affuit voor het Kruithuis

De afgelopen maand is de schrijver van het maandelijkse overzicht van de werkzaamheden verhuisd. Daarom nu twee maanden in één aflevering.

Nadat de twee nieuwe affuiten op het ravelijn van de Langepoort zijn geplaatst, was er weer ruimte om twee nieuwe te bouwen. Dit worden affuiten voor de “nieuwe” kanonnen en zullen op het Bleijkers Bolwerk worden geplaatst. Deze kanonnen zijn zwaarder en breder, dus moet het ontwerp aangepast worden.

Ook werd weer gewerkt om wielen te maken. En dit kost veeltijd. Uit 8 stukken hout wordt 1 wiel gemaakt,

Deze maanden zijn ook weer nieuwe babettes gemaakt, in totaal vijf stuks.

Hert bestelde ijzerwerk voor de affuiten, ringen en schijven zijn aangekomen en worden eerst met een anti roest compound behandelt en dan zwart geverfd.

Als opvulwerk hebben we de laatste maanden een affuit(je) gemaakt voor het kanon voor het Kruithuis. Dit is gemaakt van restanten van het Azobe hout van de babettes en het ijzerwerk dat op een affuit zat van een kanon gekocht in Oostvoorne. Wilt u het resultaat zien, ga dan naar het Kruithuis waar het kanon op het nieuwe affuit staat.

Het onderstel van de brug wordt weer draaibaar gemaakt en zal maandag 15 mei geplaatst worden. Ook is de draaicirkel van de brug bestraat, zodat er geen grond meer tussen de wielen kan komen.

En als u ons op maandag- of donderdagochtend aan het werk ziet, zullen wij graag als uw vragen beantwoorden.

Sander van ’t verlaat

Werkgroep kanonnen en affuiten

Duitsers op de BRIELSE WALLEN

Bron: Pagina 7 uit de Hollandsche Bode in aanloop naar het 5de Bevrijdingsfestival Brielle. Deze uitgave zat bij de Briellenaer, mei 2017

De Briellenaer en de Hollandsche Bode worden uitgegeven door Bastion X.

Wandelroutes door Brielle op forten.nl

Vanaf deze week staan de zes wandelroutes (te koop bij het VVV-punt in de hal van het Historisch Museum) door vestingstadje Brielle op www.forten.nl. Zie: forten.nl/routes

Zo kunnen toeristen gemakkelijk hun weg vinden door het stadje van de Tachtigjarige Oorlog en de prachtig bewaarde vestingwerken.

De wandelingen zijn door hen ook digitaal te downloaden.

Forten.nl is een initiatief van Stichting Liniebreed Ondernemen. De stichting streeft naar duurzame, maatschappelijke en economische benutting van de Waterlinies in Nederland, met als doel om zo de forten en linies te behouden voor toekomstige generaties. Vesting Brielle is één van de vestingen langs de Atlantikwall, een meer dan 5000 kilometer lange verdedigingslinie, die Duitsland tijdens de Tweede Wereldoorlog in de bezette gebieden heeft aangelegd.

Gevelsteen: ’t Gecroonde hart 1648′

Langestraat 25

De gevelsteen in dit huis waarvan de kleuren oorspronkelijk rood in een veld van geel oker waren, zogenaamde aardtinten, heeft nu een heel andere kleurstelling.

Hier was in de zeventiende eeuw een graanpakhuis met biertapperij of drinklokaal gevestigd. In dit deel van de straat werd destijds graan verhandeld.

De steen toont veel gelijkenis met de gevelsteen van Scharloo 5 ook genaamd ‘t Gecroonde Hart. Het betreft hier een bierbrouwerij vanaf 1620.

Het is goed mogelijk dat in de Langestraat het bier van genoemde brouwerij verkocht werd.

Een foto van de gevelsteen nu:

De situatie in 1903:

Naar de overzichtskaart van alle Brielse gevelstenen >

Promotiewagen Nederlandse Vestingsteden

Donderdag 23 maart onthulde wethouder Dick Verbeek de Brielse versie van de promotiewagen voor de vestingsteden op de Markt 1 in Brielle. Het is een speciale aanvulling van de promotiewagen, die de Nederlandse vestingsteden in bezit hebben.

Brielle gaat deze gebruiken om Den Briel te presenteren aan de toeristen. Onderdeel van deze Brielse aanvulling is de speelfilm ‘Klein maar dapper’, waarin Mini en Maxi de hoofdrol spelen.

Promotiefilm ‘Klein maar dakker’

Karel de Rooij en Peter de Jong spelen in de film “Klein maar dapper” de gids en ontdekkingsreiziger in Brielle. Ze nemen de kijker mee langs de grandeur van Brielle en vooral laten ze vele kleine dingen zien van het charmante Brielle. De thema’s uit de film komen terug in tien nieuwe brochures, die de bezoekers in de nieuwe promotiewagen van Brielle kunnen krijgen.  Tussen de rijk geïllustreerde panelen op de wagen, die 12 meter breed is, zijn videoschermen geplaatst waar de film ‘Klein maar dapper’ voortdurend  te zien is.

De ‘Brielse’ promotiewagen staat tijdens cultuurhistorische evenementen in de verschillende steden.

Kruithuis opent weer op 1 april!

In het eeuwenoude Kruithuis op de wallen is enkele jaren geleden door de 1 aprilvereniging een oudheidkamer ingericht met een permanente expositie over de 1 aprilvieringen door de jaren heen.

De tentoonstelling in het Kruithuis toont gebruikte wapens en kurassen, kleding, krantenknipsels, heel veel foto’s (van 1872 tot nu), een model van het geuzenschip de Prince Admirael, schilderijen, gravures, herdenkingsborden, geuzenpenningen, herinneringsmokken, trommels, boekjes, kanonskogels, noem maar op.

Op de verdieping staat een maquette van een stukje Den Briel uit 1572, in bruikleen van Miniworld in Rotterdam. Hier is ook een unieke film te zien met beelden van het koninklijk bezoek aan de stad op 1 april 1922. Pronkstuk van de oudheidkamer is een prachtige muurschildering van Nico Smit en Jan van Onselen, waarbij ze taferelen uit de geschiedenis van april 1572 hebben verbeeld.

Het Kruithuis op Bastion II, vlakbij molen ’t Vliegend Hert, dateert van 1653. Hier lag, in waterdichte vaatjes, het buskruit opgeslagen voor de kanonnen. In vroeger tijden lag het kruit opgeslagen in de kruittoren bij de stadsmuur, aan de noordkant van de stad. Toen de stadsmuur werd vervangen door wallen werd dit kruithuis gebouwd. Uit veiligheidsoverwegingen zover mogelijk van de toenmalige bebouwing af, omringd door een gracht. Het Kruithuis heeft dikke muren en had ondertijd een zwak plafond, zodat de kracht van een ontploffing – mocht het misgaan – naar boven gericht zou zijn.

Voor de ingebruikneming als tentoonstelling is de expositieruimte dankzij de bouw van een zolder vergroot van 60 naar 100 vierkante meter. Zowel gemeente als bedrijven en particulieren hebben aan het Kruithuis-initiatief bijgedragen. Per seizoen trekt de tentoonstelling – een leuke onderbreking van een wandeling over de prachtige wallen – meer dan 2000 bezoekers uit binnen- en buitenland.

Openingstijden:

Van 1 april tot 1 november, op zaterdag van 11.00 tot 16.00 uur en op zondag van 12.00 tot  16 uur. De toegang is gratis, maar een donatie wordt op prijs gesteld.

Hollandse kanonnen in Australië

Door: Sander van ’t Verlaat

Tijdens een vakantie in Australië, dit keer ook de westkust bezocht. Langs deze kusten zijn veel (Nederlandse) schepen gezonken door verraderlijke rotsen. Hier waren veel VOC schepen bij die onderweg waren naar Indië. Dit had alles te maken met een snellere route; vanaf Kaap de Goede Hoop voer men naar het oosten om gebruik te maken van de sterke wind. Maar als men niet tijdig de koers naar het noorden verlegde was er een grote kans schipbreuk te lijden bij de westkust van Australië.

In Fremantle, bij Perth, is het Ship wrecks museum van Western Australia en hier zijn restanten te vinden van de Batavia.

Voor meer info over dit museum, ga naar de site: http://museum.wa.gov.au/explore/education/wa-shipwrecks-museum

Zij hebben o.a een aantal bronzen kanonnen. Deze zijn nog in redelijke staat en het logo van de VOC is nog te zien.

Ook hebben zij het langste kanon, 3,525 meter, van de Batavia.

Een heel curieuze vondst is het composiet kanon, waarvan er slechts 4 als proef gemaakt zijn en twee waren er aan boord van de Batavia. De binnenkant van brons en de buitenkant van ijzer.

Ook een deel van de romp is geconserveerd.

Ook van het VOC schip de Zuytdorp is een kanon geborgen.

Het museum is een kanonnen walhalla, met kanonnen in alle soorten en maten.

Tot slot een Engels kanon uit 1788, HMS Sirius, gezien in Sydney.

Werk aan de vestingwerken: Een nieuw jaar, een nieuw begin.

‘Een nieuw jaar, een nieuw begin’

Deze aanhef is eigenlijk niet juist, want na ons kerstreces is het werk in januari gewoon doorgegaan. In december is het werk aan het Kruitmagazijn in de Courtine zover klaar dat we de buitenkant in het voorjaar kunnen gaan verven. Voor de binnenkant hebben we architect Rokus Visser om advies gevraagd hoever we met de restauratie van binnenmuren moeten gaan. De komende maanden gaan we kijken wat al dit metselwerk gaat kosten. We houden u op de hoogte.

Dit jaar hebben we weer twee affuiten die nog in redelijke staat waren geverfd en weer in elkaar gezet en zijn ook al geplaatst, Zie verder in dit verhaal.

De brug bij het Kruithuis kon niet meer draaien. De brug is opgekrikt en de ijzeren platen met de wieltjes eronder vandaan getrokken. Het gewicht viel tegen. Het draaiwerk is nu bij een vakkundige metaalwerker en we hopen dit voorjaar dat de brug weer kan draaien. De grond onder de draaicirkel van de brug is afgegraven en bestraat.

Winter betekent nieuwe affuiten bouwen en we hopen dat we de komende maanden 4 nieuwe kunnen maken. Deze worden iets breder, want de nieuw gekochte kanonnen moeten erop kunnen. Dus balken schaven,

het ijzerwerk verven

wielen maken

assen en chassisbalken inhakken. En dit is zeer arbeidsintensief.

De onderdelen voor het eerste affuit liggen al klaar voor de montage.

Onze gereedschappen en voorraden liggen bij de Firma van Dijk, maar we konden vaak dingen niet vinden. Daar komt nu hopelijk een eind aan, want we hebben een paar grote stellingen geplaatst. En nu maar hopen dat niets “zoek” raakt.

De twee gerenoveerde affuiten hebben we op het ravelijn bij de Langepoort geplaats. De babettes (verhoging) hadden we al gemaakt, maar we hadden ook nieuwe kopschotten nodig om de grond tegen te houden.

De oude affuiten kunnen meteen afgevoerd worden naar de stort.

Op  een stormachtige donderdag plaatsen we de nieuwe affuiten. Eerst het kanon eraf halen en het oude affuit verwijderen. De shovel haalt de grond weg van de houten ondervloer.

Daarna wordt het oude kopschot, dat verrot is weggehaald en het nieuwe de grond in geduwd. Dat is een makkie voor de machine.

Daarna wordt de babette op de oude houten vloer geplaatst en daarop komt het nieuwe affuit.

Als het affuit in het midden staat, kan het kanon er weer op.

De klus is geklaard en nu naar de warme koffie.

Gevelsteen ‘Onder den Groenen Deken’

Deze gevelsteen laat een vredig gezin in bed zien. Hier woont sinds 1989 familie Groen.

Vader Groen en moeder Groen die met haar eigen achternaam Deken heet, samen met hun twee kinderen en twee katten. Allemaal dus warm geborgen onder de pannen van hun huis: Onder den Groenen Deken!

Voorstraat 59 in 1919

Voorstraat 59 nu

(Terug) Naar de overzichtskaart met alle Brielse gevelstenen >

Verhalen van het Vrijheidsbos

Iedere boom in het Vrijheidsbos langs het Brielse Meer kent een eigen verhaal. Om deze verhalen breder toegankelijk te maken is een website ontwikkeld. Lopend door het bos, of thuis achter de laptop, kunt u de geschiedenissen achter de boom via hun eigenaren bekijken.

Oproep: levert u ook het verhaal aan achter úw boom?

U kunt een drietal foto’s, teksten maar ook een tweetal filmpjes aanleveren. Deze worden op een eigen pagina geplaatst in het unieke Vrijheidsbos-archief.

Werk aan de vestingwerken: November, tegenslag bij het Kruitmagazijn

We proberen voor dat het slecht weer wordt de buitenmuur van het Kruitmagazijn in de courtine helemaal klaar te maken. Ook aan de binnenkant wordt verder gewerkt. Speciaal de restanten van de spouwmuren worden schoongemaakt. We hebben advies ingewonnen van een restauratie architect hoe we de binnenkant het beste kunnen restaureren. Hierover meer in het nieuwe jaar.

In de loods bij Leen van Dijk wordt gewerkt aan het opbouwen van 2 affuiten die helemaal gerenoveerd zijn. Ook wordt al het ijzerwerk met een zinkprimer voorbewerkt. Ook wordt gewerkt aan het maken van 4 babettes.

Andere leden van de werkgroep zijn bij Bastion V als het stalen kozijn aankomt en gemonteerd wordt. Ook wordt de drempel aangepast. Later komt er nog glas in. De stroomvoorziening is aanwezig, maar het wachten is op Stedin om dit op het net aan te sluiten. Wel wordt de Nieuw Ledverlichting aangebracht. Binnenkort zal de groep Bastions ontsloten een definitief plan hebben voor de inrichting: Brielle in de Franse tijd.

En toen ging het regenen! We vonden al dat de binnenkant van het kruitmagazijn vochtig was, maar na forse buien bleek het dak lek te zijn. Dus de grond eraf; eerst met de hand en gelukkig later met behulp van een kraantje. We zagen dat het hele dak bedekt was met lood, maar dat dit bij de ezelsrug weg was. Eerst alle losse stenen weggehaald, aangesmeerd en de loodgieter erbij gehaald. Om verdere lekkage in de toekomst te voorkomen is achter de ezelsrug ook nog drainagepijp gelegd.

Nog een tegenslag door het slechte weer. De windvaan op de vlaggenmast bij Bastion IX is geknakt.

De brug bij het kruihuis moet weer draaibaar gemaakt worden. Een deskundige heeft erna gekeken en kwam tot de conclusie dat alles vastgeroest zat. Maar daarvoor moesten de dikke stalen bodemplaten gemonteerd worden. Dus planken eraf, brug met krikken omhoog gezet en de zware platen eronder vandaan gehaald.

We gaan in december door tot kerst en gaan dan met kerstreces. Wij wensen iedereen prettige feestdagen en een voorspoedig, gezond 2017.

Wij brengen een toost uit op de Brielse wallen: Leve de vesting Brielle!

Brielse herinneringen

Door Sabine Neuteboom (Havelte)

“Wij speelden vroeger met de kinderen van de tandarts die aan de overkant van de gracht woonden. In het pand dat nu ’t Swarte Schaep heet. Aan de achterkant zat tandarts Spoel met zijn praktijk. Aan de voorkant, waar nu het eetcafé zit,  had zijn vrouw een wolwinkel. Hun kinderen hadden net als wij een indianentent. En die sjouwden we na schooltijd naar de bunker achter de Witte de Withstraat. Als we geluk hadden werden we niet weggepest door de jongetjes uit de buurt, die niet zo’n mooie tent hadden als wij. Want dan kreeg je wild-west taferelen en kon je als indiaan altijd aftaaien.

Op vredige dagen maakten we soep van water uit de vest, met gras, peterselie, fluitekruid en klaverblad. Tedje ging altijd helemaal op in het spel. Zo erg dat ze de soep ook echt opdronk. Wij, de verstandige indianen, die thuis leerden dat soep uit een blik komt, raadden het haar nog af. Er ‘zwommen rare zwarte beestjes’ in het water. Maar dat deerde Tedje niets. De volgende dag kwam Tedje’s moeder aan de deur. Mijn zusje en ik zaten op de bank en hoorden het gesprek dat de moeders voerden: Tedje kon niet komen spelen, ze was ziek. Ze had heel erg overgegeven. Wij keken elkaar met een schuldbewuste blik aan. We hadden Tedje tegen moeten houden. Ik trok mijn moeder aan haar vest en fluisterde: ‘Mam, Tedje heeft van de indianen-soep gegeten.’ ‘Indianensoep?’ ‘Zelfgemaakte. Van water uit de vest, met gras en takjes.’ Toen ging er een lichtje bij de dames branden. We hoopten maar dat Tedje niet al te erge straf heeft gehad.

We kwamen ook wel eens spelen bij de kinderen aan de overkant. Ze hadden zo’n groot huis, dat je er kon verdwalen. Met heel veel trappen en gangen en kamers. Ik herinner me dat de tandarts op de tussenverdieping een atelier had waar hij zelf tiffanylampen maakte. Ik was er als kind al erg van onder de indruk. En heb nu zelf een hele mooie tiffanylamp. Als de andere niet was gejat, had ik er zelfs twee gehad. Met van die mooie gekleurde libelles erin, die zo mooi licht geven als je de lamp aan doet. Maar dat terzijde. Op zolder hadden onze vriendinnetjes een enorme tafel met een heel playmobildorp! Wij hadden in ons piepkleine huisje op zolder ook playmobil. Maar toch echt niet een heel dorp. Wij namen dus ons playmobiel mee naar de kinderen van Spoel. En zo reed mijn nieuwerwetse auto met caravan door hun middeleeuws vakwerkdorp, waar zelfs de poppetjes van middeleeuwse plastic kleren waren voorzien. Als het tot aanrijdingen kwam had mijn zusje een playmobil ziekenhuis voor de spoedopname.

We lazen in die tijd ook uit de jeugdboekenserie de Vijf. Die altijd avonturen beleefden met boeven in onderaardse gangen en op verlaten eilanden. In het huis van tandarts Spoel was ook een geheime gang. En wij mochten er een keer IN!!! Het was zo spannend, dat je er kriebels van in je maag kreeg. Het was een heel smal goed verborgen gangetje dat richting tuin liep, ergens onderin het huis waar de tandarts praktijk hield. Ik las onlangs op de website van Rens van Adrighem dat er ook geheime gangen lopen onder het kont van ’t paard en andere plekken in Brielle. Ik wed dat als je die restaureert en opengooit, alle Chinezen en masse Giethoorn verruilen voor Brielle. Wie wil er nou geen geheime gang?????
Rens van Adrighem beschrijft op zijn website een bunker achter de Dijkstraat waar hij vroeger speelden. Ik ben een andere generatie. Maar wij speelden er met de kinderen van de tandarts ook! Al deden wij andere dingen dan de jongens. Wij maakten er een keurig huisje van en speelden ‘moedertje’ over de kleine Johannes, met de blonde engelenkrullen. We maakten nog steeds onze soep. Maar dat opeten, wilde niemand meer!

Het was ook fijn om door het hoge gras te struinen op de wallen. Er waren daar plekjes waar je je goed verbergen kon. Zoals dat bosje met vermolmde bomen, dat in een dieper gelegen ‘kom’ ingeklemd lag tussen de wallen en een bastion. Ergens achter de Dijkstraat, ongeveer. Het was mijn ‘geheime’ plek. Daar was nooit iemand. Ik fantaseerde er hele elfenwerelden. De bomen hadden holletjes en waren begroeid met mosjes. Tussen de knoestige wortels groeiden varens. Ik was ervan overtuigd dat er elfjes en kabouters woonden. Ik vluchtte graag in een fantasiewereld, na schooltijd. Want op school was het voor mij niet veilig.

Eén keer per jaar werd het kind-hogegras gemaaid. Dan bouwden alle kinderen uit de buurt vestingen op de vestingen. Burchten van gras, waar dikke hooiwagens in rond kropen. Op andere dagen struinde ik de wallen af op zoek naar schatten: oude scherven van potten en tegels die soms heel kunstig beschilderd waren. Ook pijpenkoppen of pijpenstelen verzamelde ik. Die versierd waren met patroontjes. Een heel enkele keer vond je er een oude munt. Het lag in plastic tasjes onder mijn bed. Om de zoveel tijd ging ik ermee naar de archivaris van den Briel die heel serieus keek naar de gebroken zooi in mijn tasjes. Het was niets waard, maar hij liet het niet merken. Toen ik enkele jaren geleden in Harlingen woonde, ben ik weer gaan zoeken. In Harlingen zaten vroeger tegelbakkers en achter de dijk vond je een tijdlang stukken glazuur en scherven van oude tegels. Omdat de schatten uit mijn jeugd verdwenen zijn, heb ik mijn mandje met scherven uit Harlingen goed bewaard. Sommige tradities moet je in ere houden. Vooral als je er gelukkig van wordt.”

Wie plantte de oranje vlag op de Brielse toren?

Bron: Website Briels Nieuwsland
Door: Peter Kroone, dinsdag 29 november 2016

Brielle – A.s. donderdag is het 1 december, op deze dag wappert de oranje vlag op de Brielse Catharinetoren, maar waarom eigenlijk?

Veel Briellenaren weten wel dat Brielle op 1 April 1572 door de watergeuzen werd bevrijd van de Spaanse onderdrukking , maar dat Brielle op 1 december 1813 nogmaals werd bevrijd, maar nu van de Franse overheersing, is veel minder bekend.

De Fransen, die van 1795 tot 1813 heer en meester waren in Brielle, werden met wapende hand en zonder hulp van buitenaf door de Briellenaren zelf verdreven. De werkgroepen kanonnen & affuiten en bastions ontsloten zijn sinds 2013 actief met het vernieuwen van de houten affuiten van zo’n twintig kanonnen die op de vestingwallen staan. Tevens zetten zij zich in voor het opknappen van de diverse bouwwerken op de negen bastions die Brielle rijk is. Momenteel wordt op bastion V(vijf) een schuilplaats en munitie opslagmagazijntje uit 1881 opgeknapt, deze krijgt een museale invulling met het thema “Brielle in de Franse tijd”. Om een historisch verantwoordde invulling te geven aan dit thema wordt gebruik gemaakt van gegevens van het streekarchief. Zij beschikken over veel historisch materiaal uit die tijd.

Afgelopen week vond ik diverse stukken van de bekende Brielse stadarchivaris en schrijver Johan Been en dit bracht mij op het idee daar iets mee te doen. Johan Been werd in 1910 gevraagd stukken op te zoeken over hoe de bevrijding op de Fransen in Brielle in 1813 werkelijk was gegaan en om iets te doen voor de viering in 1913. Johan Been wilde daarbij de Brielse burgers betrekken en schreef in de krant een vraag en antwoord rubriek uit met onder andere de vraag, ‘Welke Briellenaar plantte op 1 december 1813 als eerste de oranje vlag op de Brielse Catharijnetoren?’ Maar Been deed veel meer, hij zocht in de archieven, schreef brieven aan bestuurders en onderzoekers, hij schreef twee spannende kinderboeken over de Franse Tijd (de boeken De pleegkinderen van de Veteraan en Om de Keizerskroon) en ook schreef hij de tekst voor het lied “De fransche Commandant”. Tenslotte scheef hij het toneelstuk “Om de sleutel van Holland” dat in november, dat jaar, werd opgevoerd in het toen al bekende Brielse hotel de Nymph en op 1 december 1913 nogmaals als een openluchtuitvoering.

Volgend voorjaar willen de werkgroepen de expositieruimte Bastion V openstellen voor een breed publiek en wat zou het prachtig zijn als we dit toneelspel weer kunnen laten herleven, eerst als openlucht theaterspel onder de fraaie kastanjebomen op bastion V en op 1 december in hotel de Nymph. Briellenaren die hier een rol in willen spelen moeten zich maar melden, want het zou uniek zijn als we de bevrijding op de Franse op deze wijze weer tot leven kunnen roepen.

Namens de werkgroep kanonnen & affuiten

Peter Kroone

Gevelsteen: Scharloo 28

Deze gevelsteen werd aangeboden door vrienden van de voormalige bewoners van dit pand ter gelegenheid van hun huwelijk.

Het jaartal spreekt voor zich, en het boek symboliseert het trouwboekje.

De twee handen symboliseren de verbintenis, en de zon voorspoed.

De tekst “vive les geulx”, vertaald  “leve de geuzen” heeft betrekking op het bruidspaar omdat zij nauw betrokken zijn bij de organisatie van het 1 Aprilfeest in Brielle.

Het woord “Geulx” betekend bedelaar, als symboliek van het Bedelaar zijn werden nappen (bakjes) en flessen, zoals echte bedelaars die bij zich droegen, gekozen en op hun kleding gedragen; de bedeltas werd waarschijnlijk wat later op de eerste geuzenpenning afgebeeld.

Hieronder foto’s van de woning vroeger (1985) en de woning nu:

Naar de overzichtskaart met alle Brielse gevelstenen >

Werk aan de Vestingwerken: Oktober, het werk gaat door

Na een geslaagde open middag van het kruitmagazijn eind september, is het de volgende maandag “business as usual”. De luchtgang, die trouwens sucht gang of sucht riool heet, moet nog verder schoongemaakt worden, Dus dat wordt kruipen met een vindingrijkrijk hulpmiddel: een krat met twee touwen.

Maar ook aan de buitenkant wordt hard gewerkt. De grotere gaten worden eerst met cement gevuld en daarna met een heel fijn cement glad gemaakt. Maar er wordt ook gebikt, zoals de natuurstenen banden bij de raam- en deuropeningen.

Maar er wordt meer gedaan; de nieuwe kanonnen worden ontroest;

de elektriciteit kast voor Bastion Vis gemaakt;

babettes voor onder de affuiten bij de molen en achter het Kruithuis worden geplaatst;

en het ijzerwerk voor nieuwe affuiten wordt met zinkverf gespoten.

Helaas is het kruitmagazijn toch weer opengebroken en wel vanaf de kant van de veste. Dus de sucht gang wordt nog beter afgesloten.

Bij Bastion V is vuurwerk ontstoken bij de deuren.

De binnenkant wordt verder schoongemaakt. De cement resten van de spouwmuren worden gebikt en de spouw leeg gehaald. Eerst moeten wij een restauratieplan opstellen voor de binnenkant. Wat gaan we restaureren en hoe? Helemaal terug brengen in oorspronkelijke staat lijkt geen optie, maar misschien een portaal wel.

Ondertussen gaat het opknappen van de buitenmuur door. We weten nu hoe het moet. Zelfs de “voegen” worden er weer in gefreesd.

Nacht van de Nacht – 29 oktober

Hoewel het kruitmagazijn nog lang niet klaar is, heeft Brasserie De Nymph op zaterdag 29 oktober het gebruikt voor een diner voor 28 personen tijdens Nacht voor de nacht. Dit opent perspectieven voor de toekomst.

Herfstwandeling over de vesting – in het AD donderdag 3 november 2016

Dineren in het Kruitmagazijn tijdens de Nacht van de Nacht!

“Van Twee Walletjes Eten”

Tijdens de Nacht van de Nacht worden er door het hele land honderden evenementen georganiseerd in het donker. En ook doven honderden bedrijven en gemeenten lichten van gebouwen en reclameverlichting. Zo ook in Brielle.

Laat het donker donker en ontdek hoe mooi de nacht is tijdens de Nacht van de Nacht.

Eten op de wallen tijdens de Nacht van de Nacht: een unieke ervaring!!

Op zaterdag 29 oktober kunt u mee doen aan een uniek diner op de Brielse wallen in het bijzondere kruitmagazijn Courtine tussen bastion VI en VII.

Geniet van kaarslicht, vuurkorven, culinair diner, live muziek en een hoop gezelligheid.

Er is een maximaal aantal plaatsen, dus wees er op tijd bij!

Reserveren kan via Brasserie de Nymph: info@hotelbrielle.nl

Gevelsteen ‘De Kop van ’t Maerland’

Op de hoek van het Maarland z.z. en de Voorstraat is een opvallende gevelsteen te zien: ‘De Kop van ’t Maerland’.
Over deze gevelsteen is het een en ander te vertellen.

De steen dateert van 1611. We weten dat in het midden van de 19e eeuw onder deze kop stond geschreven : ’t Hooft vandt Marelandt 1611.
Op 24 juni 1656 wordt de gevelsteen voor het eerst vermeld in de bronnen, dan koopt Frederick de Haes het huis en erf genaamd ‘het Hooft van het Maerlant’ op de hoek van het Maarland z.z.

Mr. Frederick de Haes was chirurgijn in onze stad. In 1655 wordt hij ook als barbier genoemd. Hij bewoonde het huis zelf. Later heeft men onder de ruwstenen kop, die uit het huis kijkt, de woorden Jacob van Maerlant geschilderd.

De bekende Brielse gemeentearchivaris Johan Been (1859-1930) zegt hier over: “het is niet waar dat dit het hooft van den dichter Jacob van Maerlandt zou zijn. Dit hoekhuis toch was voormaals een volkslogies, waaruit twee hoofden hingen: ’t hoofd van ’t Noordeinde en ’t hoofd van ’t Maarland”.

Inderdaad schijnt aan het einde van de 19e eeuw een tweede kop als gevelsteen om de hoek in de Voorstraat tegen de muur te hebben gezeten. Waar deze gebleven is, weet niemand.
Wanneer de letters Jacob verandert zijn in Kop is niet bekend.

Situatie 1930:

 Naar de overzichtskaart van alle Brielse gevelstenen >

Werk op de Brielse wallen in september

Eind september is een “open huis” gepland van het kruitmagazijn in de courtine. Voor die tijd moet het wel toegankelijk zijn. Een klein kraantje wordt ingehuurd om alle grond en puin weg te halen. Het worden twee vrachtwagens vol! Ook word begonnen met het open maken van de gang naar de veste. Het kozijn van hardsteen was nog geheel intact.

Vorige maand hadden we te maken met vandalisme. We kregen spontaan een aanbod van Verweel uit Brielle om Bastion II gratis schoon te spuiten.

Ook Bastion III is ontdaan van de graffiti en staat er weer netjes bij,

Ondertussen ging het inhangen van de raamluiken gewoon door. Het was passen en meten en weer passen.

Maar een raam moest eerst nog opengebroken worden.

Een aantal andere leden van de werkgroep gingen verder met het bouwen van de babettes (platforms) waar de affuiten op komen te staan.

Het kruitmagazijn heeft altijd een grote aantrekkingskracht gehad op jongens. Dit was 50 jaar geleden ook al, getuige van de verhalen van Briellenaren die door de luchtgang van het kruitmagazijn kropen. En dat is nog steeds zo.

In september is ook begonnen met de aanleg van elektriciteit naar Bastion V. Geul graven en het leggen van de kabel. De ongeveer 140 meter kabel en de kasten zijn gesponsord door de firma Hoogenboom uit Brielle.

Ook de binnenkant van het kruitmagazijn is met water schoongespoten door de firma Verweel. Dit was nodig omdat er in het verleden vaak vuurtjes waren gestookt.

Tot slot nog enige impressies van het kruitmagazijn in de courtine. De deuren en luiken van de ramen krijgen aan de bovenkant een loodstrip tegen het inwateren, Aan de vestkant is de uitgang van het luchtkanaal nog verder gebarricadeerd. Het begint er al aardig uit te zien.

Open huis Kruitmagazijn in de Courtine

De laatste maanden is hard gewerkt om het kruitmagazijn weer toegankelijk en enigszins toonbaar te maken. Het kruitmagazijn uit 1753 is niet erg bekend bij Briellenaren; je loopt erover heen, maar ziet het niet.

Daarom besloot de werkgroep kanonnen en affuiten “open huis ”te houden op vrijdagmiddag 30 september. En veel mensen maakten hiervan gebruik. Niet alleen het gehele college van B&W was aanwezig, maar ook gidsen, klokkenluiders, Briellenaren en toekomstige bewoners van het Heeren van Maerlant project. Behalve gelden van de gemeente Brielle draagt ook Blauwhoed, de ontwikkelaar van de woningen, financieel bij aan de renovatie van het kruitmagazijn.

Aan de binnenkant moet nog veel gebeuren. Hiervoor zal de werkgroep de expertise inroepen van de Stichting Menno van Coehoorn.

Meer informatie over de Courtine VI – VII vindt u hier >>

Geheime bunker ontdekt tijdens graafwerkzaamheden?

Door: Rens van Adrighem, dd. 4 oktober 2016

Tijdens graafwerk-zaamheden op de vestingwallen twee weken geleden, is op het Westerbolwerk, bij bastion V, door de werkgroep Kanonnen & affuiten een vreemd ondergronds bouwwerk ontdekt.

Het Streekarchief werd op de hoogte gesteld om uit te zoeken wat het geweest kan zijn. Volgens archivaris Aart van der Houwen zal het een septictank of waterwel zijn.

Als oud-Briellenaren ben ik de site die ik schreef over de geschiedenis van het Oranjeplein gaan raadplegen. Bastion V, het Wester Bolwerk, bij de Briellenaren bekend als het Oranjeplein, was in de Tweede wereldoorlog een militairkamp van de Duitse bezetters. Eind 1945 lagen er Nederlandse militairen. Daarna werden er door de oorlog getroffen Brielse gezinnen gehuisvest in de barakken, en kreeg het de naam Oranjeplein.

Peter Kroone vroeg of oud-Briellenaren zich iets konden herinneren. Daartoe vroeg ik Peter de juiste plaats van de vondst aan te geven op foto’s, en die stuurde hij mij toe.

Op 4 maart 1943 werd het badhuis in de Langestraat getroffen door een bombardement waarbij het verwoest werd.

Op 9 oktober 1948 werd daarom in de barakken een badhuis geopend voor de Brielse bevolking.
De barak met schoorsteen.
In de rechter barak op de foto woonde de familie Jongejan.

In het badhuis op het Oranjeplein kon je een douchebad nemen voor 25 cent of genieten van een ligbad voor een gulden. Per week maakten ruim 200 personen gebruik van het badhuis.

Op 31 december 1967 sloot het badhuis – rechts op de foto met de schoorsteen op het dak – en vertrokken ook de laatste bewoners en is het kamp afgebroken. Het bastion is daarna weer in zijn oude luister hersteld.

Na bestudering van de foto’s kon het gezien de vindplaats inderdaad niet anders dan een overblijfsel van de noodwoningen zijn. Een waterwel of septictank.

De werkgroep heeft de dag na de ontdekking van het bouwwerk, de grond verder afgegraven en werd duidelijk dat het een septicfank (beerput) moet zijn.

De gewelfde put was afgedekt met de restanten van een granieten aanrechtblad. In eerste instantie werd gedacht aan de septictank die bij het badhuis behoorde.

Oud-bewoner Frank Koelewijn wist echter het volgende te melden:
,,Het badhuis had een eigen septictank. Er lag een betonnenplaat voor het badhuis, waar je water hoorde stromen. Van een waterwel op het Oranjeplein is mij niets bekend.
Het gevonden bouwwerk zal de septictank zijn geweest van het huisje van de familie Jongejan, die in het linker gedeelte van het u-vormige woningblok woonde. Op die tank zijn ook de twee huisjes aangesloten, die later gebouwd werden voor de mensen die er tijdelijk woonden.”

Gezien de plaats van de tank, kunnen we met zekerheid vaststellen dat het inderdaad de septictank van enkele woningen is.

Er is dus geen sprake van een geheime bunker of anderszins, er is gewoon een beerput open getrokken.

De put waar echt een luchtje aanzat, is weer toegedekt en de wallenwerkers laten weten: Zand er over.

Rens.

Meer informatie over de geschiedenis van het Oranjeplein vindt u hier op de website van Rens.

Werk aan de vestingwerken: “Zomer op de Brielse wallen”

Ondanks de vakantietijd hebben we heel wat werk verzet, Het weer was beter dus tijd voor al het buitenwerk. Bij het kruitmagazijn in de courtine tussen VI en VII is de grond afgegraven. We moesten meer grond afgraven, omdat de oorspronkelijke drempel lager lag dan gedacht.

Bij de linker deur was de drempel verhoogd en boven de oude scharnieren, nieuwe aangebracht. Er was al voorzien in een afvoer naar de sloot en dit was nu zeker nodig. Een oppervlakte van ca 30 m2 meter is bestraat en aan de zijkanten is de grond opgevangen door een muurtje van basaltkeien.

Ook het straatwerk bij Bastion V is aangepakt. Bij het afgraven kwam er een stuk muur tevoorschijn, waarschijnlijk als onderdeel van de fundering van de zijmuren. Foto 8. Daarom is het klinkerpad wat korter geworden, zodat de fundering intact kon blijven. Dit heeft als voordeel dat bij heftige regenbuien het water beter opgenomen wordt in het grindbed.

Regeren is vooruitzien en daarom is er een houten mal gemaakt voor de glazen binnen pui.

En het werd steeds mooier weer en wij hebben graszoden gelegd bij Bastion VIII en bij de courtine. Dus (bijna) dagelijks water gegeven.

Deze zomermaanden hebben we ook onze gereedschap en onderdelen geïnventariseerd en in een zelfgemaakte stelling opgeborgen. Hopelijk kan nu iedereen alles vinden.

De grenen deuren en luiken voor het kruitmagazijn zijn in ruwe vorm klaar en worden nu op maat gemaakt. Elke deur bestaat uit 2 lagen grenen; de buitenste laag verticaal en binnen schuin. De hand gesmede scharnieren worden pas gemaakt. Ook ontdekken we allerlei details zoals het feit dat het oude hangwerk van koper is. (Meer informatie over het kruitmagazijn in de courtine is hier op de site te vinden).

De tunnel is nu open aan de buitenkant van de wallen en wordt verder onderzocht. Er moet o.a. 20 cm grond en puin geruimd worden.

En dan het zware werk, het openbreken van de dichtgemetselde deuren en ramen. Dit is zeer degelijk gedaan ca 40 jaar geleden.

En dan kunnen we naar binnen, Er ligt veel grond en stenen, op sommige plaatsen wel een halve meter. Ook vinden we de resten van een winkelwagen en een stoel. Gelukkig hebben we hulp van een kraantje dat precies in de deur past.

Het resultaat ziet er aan de buitenkant al goed uit.

De binnenkant van het gemetselde gewelf is zwart geblakerd door vuurtje stoken, Een bedrijf gaat testjes uit te voeren hoe dit het beste schoongemaakt kan worden. En dit blijkt met gewoon water.

Helaas hebben we deze zomer- eigenlijk voor het eerst, te maken met vandalisme. Bastion V is bekogeld met stenen en Bastion III is beklad met graffiti. Dit is nog gemakkelijk te verhelpen. Maar bij Bastion II achter het Kruithuis, is ingebroken en brand gesticht. Alles moet schoongemaakt worden en ook de deuren moeten vervangen worden.

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie gegevens worden verwerkt.